3
Os primeiros acusadores e o oráculo de Delfos
18e–24b
As palavras sublinhadas têm nota: toque para ver o sentido.
Nem investigador da natureza, nem sofista
18e εἶεν· ἀπολογητέον δή, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, καὶ ἐπιχειρητέον 19a ὑμῶν ἐξελέσθαι τὴν διαβολὴν ἣν ὑμεῖς ἐν πολλῷ χρόνῳ ἔσχετε ταύτην ἐν οὕτως ὀλίγῳ χρόνῳ. βουλοίμην μὲν οὖν ἂν τοῦτο οὕτως γενέσθαι, εἴ τι ἄμεινον καὶ ὑμῖν καὶ ἐμοί, καὶ πλέον τί με ποιῆσαι ἀπολογούμενον· οἶμαι δὲ αὐτὸ χαλεπὸν εἶναι, καὶ οὐ πάνυ με λανθάνει οἷόν ἐστιν. ὅμως τοῦτο μὲν ἴτω ὅπῃ τῷ θεῷ φίλον, τῷ δὲ νόμῳ πειστέον καὶ ἀπολογητέον.
18e Pois bem. É preciso fazer a defesa, atenienses, e tentar 19a tirar de vocês, em tão pouco tempo, essa calúnia que vocês carregam há tanto tempo. Eu gostaria que assim fosse, se isso for melhor para vocês e para mim, e que eu conseguisse alguma coisa com a minha defesa; mas acho que é difícil, e não me escapa de modo nenhum o quanto é difícil. Ainda assim, que isso vá por onde agradar ao deus; à lei é preciso obedecer e fazer a defesa.
ἀναλάβωμεν οὖν ἐξ ἀρχῆς τίς ἡ κατηγορία ἐστὶν ἐξ ἧς 19b ἡ ἐμὴ διαβολὴ γέγονεν, ᾗ δὴ καὶ πιστεύων Μέλητός με ἐγράψατο τὴν γραφὴν ταύτην. εἶεν· τί δὴ λέγοντες διέβαλλον οἱ διαβάλλοντες; ὥσπερ οὖν κατηγόρων τὴν ἀντωμοσίαν δεῖ ἀναγνῶναι αὐτῶν· “Σωκράτης ἀδικεῖ καὶ περιεργάζεται ζητῶν τά τε ὑπὸ γῆς καὶ οὐράνια καὶ τὸν ἥττω λόγον κρείττω 19c ποιῶν καὶ ἄλλους ταὐτὰ ταῦτα διδάσκων.” τοιαύτη τίς ἐστιν· ταῦτα γὰρ ἑωρᾶτε καὶ αὐτοὶ ἐν τῇ Ἀριστοφάνους κωμῳδίᾳ, Σωκράτη τινὰ ἐκεῖ περιφερόμενον, φάσκοντά τε ἀεροβατεῖν καὶ ἄλλην πολλὴν φλυαρίαν φλυαροῦντα, ὧν ἐγὼ οὐδὲν οὔτε μέγα οὔτε μικρὸν πέρι ἐπαΐω. καὶ οὐχ ὡς ἀτιμάζων λέγω τὴν τοιαύτην ἐπιστήμην, εἴ τις περὶ τῶν τοιούτων σοφός ἐστιν—μή πως ἐγὼ ὑπὸ Μελήτου τοσαύτας δίκας φεύγοιμι— ἀλλὰ γὰρ ἐμοὶ τούτων, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, οὐδὲν μέτεστιν. 19d μάρτυρας δὲ αὖ ὑμῶν τοὺς πολλοὺς παρέχομαι, καὶ ἀξιῶ ὑμᾶς ἀλλήλους διδάσκειν τε καὶ φράζειν, ὅσοι ἐμοῦ πώποτε ἀκηκόατε διαλεγομένου—πολλοὶ δὲ ὑμῶν οἱ τοιοῦτοί εἰσιν— φράζετε οὖν ἀλλήλοις εἰ πώποτε ἢ μικρὸν ἢ μέγα ἤκουσέ τις ὑμῶν ἐμοῦ περὶ τῶν τοιούτων διαλεγομένου, καὶ ἐκ τούτου γνώσεσθε ὅτι τοιαῦτʼ ἐστὶ καὶ τἆλλα περὶ ἐμοῦ ἃ οἱ πολλοὶ λέγουσιν.
Retomemos então desde o começo qual é a acusação de onde 19b nasceu a calúnia contra mim, e na qual Meleto confiou quando moveu contra mim esta ação. Pois bem: o que diziam os caluniadores, quando me caluniavam? É preciso ler a acusação deles como se fossem acusadores sob juramento: «Sócrates é culpado e se mete onde não deve: investiga o que há debaixo da terra e as coisas do céu, faz da razão mais fraca a 19c mais forte e ensina isso mesmo aos outros.» É mais ou menos isto. Vocês mesmos viram essas coisas na comédia de Aristófanes: um tal Sócrates, que andava por lá suspenso, dizendo que caminhava pelos aresa e falando muitas outras tolices, de que eu não entendo nada, nem muito nem pouco. E não digo isso por desprezar uma ciência assim, se alguém é sábio nessas coisas (não vá Meleto me processar também por isso!); mas é que eu, atenienses, não tenho nada a ver com isso. 19d Ofereço como testemunhas a maioria de vocês mesmos, e peço que se informem e contem uns aos outros, todos os que alguma vez me ouviram conversar (e muitos de vocês são assim): contem uns aos outros se algum de vocês alguma vez me ouviu falar dessas coisas, muito ou pouco; e com isso saberão que da mesma espécie é também todo o resto que a maioria diz de mim.
ἀλλὰ γὰρ οὔτε τούτων οὐδέν ἐστιν, οὐδέ γʼ εἴ τινος ἀκηκόατε ὡς ἐγὼ παιδεύειν ἐπιχειρῶ ἀνθρώπους καὶ χρήματα 19e πράττομαι, οὐδὲ τοῦτο ἀληθές. ἐπεὶ καὶ τοῦτό γέ μοι δοκεῖ καλὸν εἶναι, εἴ τις οἷός τʼ εἴη παιδεύειν ἀνθρώπους ὥσπερ Γοργίας τε ὁ Λεοντῖνος καὶ Πρόδικος ὁ Κεῖος καὶ Ἱππίας ὁ Ἠλεῖος.
Não há nada disso; e, se vocês ouviram de alguém que eu me ponho a educar as pessoas e cobro 19e dinheiro por isso, também não é verdade. Embora me pareça uma bela coisa, se alguém for capaz de educar as pessoas, como Górgias de Leontinos, Pródico de Ceos e Hípias de Élisb.
τούτων γὰρ ἕκαστος, ὦ ἄνδρες, οἷός τʼ ἐστὶν ἰὼν εἰς ἑκάστην τῶν πόλεων τοὺς νέους—οἷς ἔξεστι τῶν ἑαυτῶν πολιτῶν προῖκα συνεῖναι ᾧ ἂν βούλωνται—τούτους πείθουσι 20a τὰς ἐκείνων συνουσίας ἀπολιπόντας σφίσιν συνεῖναι χρήματα διδόντας καὶ χάριν προσειδέναι. ἐπεὶ καὶ ἄλλος ἀνήρ ἐστι Πάριος ἐνθάδε σοφὸς ὃν ἐγὼ ᾐσθόμην ἐπιδημοῦντα· ἔτυχον γὰρ προσελθὼν ἀνδρὶ ὃς τετέλεκε χρήματα σοφισταῖς πλείω ἢ σύμπαντες οἱ ἄλλοι, Καλλίᾳ τῷ Ἱππονίκου· τοῦτον οὖν ἀνηρόμην—ἐστὸν γὰρ αὐτῷ δύο ὑεῖ— “ὦ Καλλία,” ἦν δʼ ἐγώ, “εἰ μέν σου τὼ ὑεῖ πώλω ἢ μόσχω ἐγενέσθην, εἴχομεν ἂν αὐτοῖν ἐπιστάτην λαβεῖν καὶ μισθώσασθαι ὃς 20b ἔμελλεν αὐτὼ καλώ τε κἀγαθὼ ποιήσειν τὴν προσήκουσαν ἀρετήν, ἦν δʼ ἂν οὗτος ἢ τῶν ἱππικῶν τις ἢ τῶν γεωργικῶν· νῦν δʼ ἐπειδὴ ἀνθρώπω ἐστόν, τίνα αὐτοῖν ἐν νῷ ἔχεις ἐπιστάτην λαβεῖν; τίς τῆς τοιαύτης ἀρετῆς, τῆς ἀνθρωπίνης τε καὶ πολιτικῆς, ἐπιστήμων ἐστίν; οἶμαι γάρ σε ἐσκέφθαι διὰ τὴν τῶν ὑέων κτῆσιν. ἔστιν τις,” ἔφην ἐγώ, “ἢ οὔ;” “πάνυ γε,” ἦ δʼ ὅς. “τίς,” ἦν δʼ ἐγώ, “καὶ ποδαπός, καὶ πόσου διδάσκει;” “Εὔηνος,” ἔφη, “ὦ Σώκρατες, Πάριος, πέντε μνῶν.” καὶ ἐγὼ τὸν Εὔηνον ἐμακάρισα εἰ ὡς ἀληθῶς 20c ἔχοι ταύτην τὴν τέχνην καὶ οὕτως ἐμμελῶς διδάσκει. ἐγὼ γοῦν καὶ αὐτὸς ἐκαλλυνόμην τε καὶ ἡβρυνόμην ἂν εἰ ἠπιστάμην ταῦτα· ἀλλʼ οὐ γὰρ ἐπίσταμαι, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι.
Cada um deles, senhores, é capaz de ir a qualquer cidade e convencer os jovens (que podem estar de graça com quem quiserem entre os seus concidadãos) a 20a deixar a companhia destes e ficar com eles, pagando, e ainda por cima agradecidos. Aliás, está aqui um outro sábio, de Paros, que eu soube que está de passagem pela cidade. Por acaso encontrei um homem que gastou com os mais dinheiro que todos os outros juntos, Cálias, filho de Hipônico. Perguntei a ele (porque tem dois filhos): «Cálias, se os seus dois filhos tivessem nascido potros ou bezerros, poderíamos arranjar e pagar para eles um tratador que os 20b tornasse belos e bons na virtude que lhes é própria, e ele seria um entendido em cavalos ou em lavoura. Mas, já que são seres humanos, quem você pensa em arranjar para tratar deles? Quem é que entende dessa virtude, a do homem e do cidadão? Acho que você já pensou nisso, já que tem filhos. Existe alguém», eu disse, «ou não?» «Claro que existe», disse ele. «Quem?», eu disse. «De onde é e por quanto ensina?» «Eveno», disse, «de Paros, Sócrates, por cinco minasc.» E eu achei Eveno um homem feliz, se de fato 20c tem essa arte e ensina por um preço tão módico. Eu mesmo me orgulharia e me envaideceria, se soubesse essas coisas; mas não sei, atenienses.
O oráculo de Delfos
ὑπολάβοι ἂν οὖν τις ὑμῶν ἴσως· “ἀλλʼ, ὦ Σώκρατες, τὸ σὸν τί ἐστι πρᾶγμα; πόθεν αἱ διαβολαί σοι αὗται γεγόνασιν; οὐ γὰρ δήπου σοῦ γε οὐδὲν τῶν ἄλλων περιττότερον πραγματευομένου ἔπειτα τοσαύτη φήμη τε καὶ λόγος γέγονεν, εἰ μή τι ἔπραττες ἀλλοῖον ἢ οἱ πολλοί. λέγε οὖν ἡμῖν τί 20d ἐστιν, ἵνα μὴ ἡμεῖς περὶ σοῦ αὐτοσχεδιάζωμεν.” ταυτί μοι δοκεῖ δίκαια λέγειν ὁ λέγων, κἀγὼ ὑμῖν πειράσομαι ἀποδεῖξαι τί ποτʼ ἐστὶν τοῦτο ὃ ἐμοὶ πεποίηκεν τό τε ὄνομα καὶ τὴν διαβολήν. ἀκούετε δή. καὶ ἴσως μὲν δόξω τισὶν ὑμῶν παίζειν· εὖ μέντοι ἴστε, πᾶσαν ὑμῖν τὴν ἀλήθειαν ἐρῶ. ἐγὼ γάρ, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, διʼ οὐδὲν ἀλλʼ ἢ διὰ σοφίαν τινὰ τοῦτο τὸ ὄνομα ἔσχηκα. ποίαν δὴ σοφίαν ταύτην; ἥπερ ἐστὶν ἴσως ἀνθρωπίνη σοφία· τῷ ὄντι γὰρ κινδυνεύω ταύτην εἶναι σοφός. οὗτοι δὲ τάχʼ ἄν, οὓς ἄρτι 20e ἔλεγον, μείζω τινὰ ἢ κατʼ ἄνθρωπον σοφίαν σοφοὶ εἶεν, ἢ οὐκ ἔχω τί λέγω· οὐ γὰρ δὴ ἔγωγε αὐτὴν ἐπίσταμαι, ἀλλʼ ὅστις φησὶ ψεύδεταί τε καὶ ἐπὶ διαβολῇ τῇ ἐμῇ λέγει. καί μοι, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, μὴ θορυβήσητε, μηδʼ ἐὰν δόξω τι ὑμῖν μέγα λέγειν· οὐ γὰρ ἐμὸν ἐρῶ τὸν λόγον ὃν ἂν λέγω, ἀλλʼ εἰς ἀξιόχρεων ὑμῖν τὸν λέγοντα ἀνοίσω. τῆς γὰρ ἐμῆς, εἰ δή τίς ἐστιν σοφία καὶ οἵα, μάρτυρα ὑμῖν παρέξομαι τὸν θεὸν τὸν ἐν Δελφοῖς. Χαιρεφῶντα γὰρ ἴστε που.
Alguém de vocês talvez retruque: «Mas, Sócrates, o que é que você faz? De onde vieram essas calúnias contra você? Se você não se ocupasse de nada mais extraordinário que os outros, certamente não teria nascido toda essa fama e todo esse falatório; só se você fizesse algo diferente da maioria. Diga-nos então o que 20d é, para não termos de improvisar um juízo sobre você.» Quem diz isso, me parece, fala com justiça, e eu vou tentar mostrar a vocês o que foi que me deu esse nome e essa calúnia. Escutem, então. Talvez alguns de vocês achem que estou brincando; mas fiquem certos de que vou dizer a vocês toda a verdade. Eu, atenienses, ganhei esse nome por nenhuma outra coisa senão por uma certa sabedoria. Que sabedoria é essa? A que talvez seja a sabedoria humana: nesta, de fato, é bem possível que eu seja sábio. Já aqueles de quem eu falava há pouco 20e talvez sejam sábios numa sabedoria maior que a humana, ou não sei o que dizer; porque eu não a conheço, e quem disser que conheço mente e fala para me caluniar. E não façam tumulto, atenienses, nem mesmo se acharem que digo algo grande demais: as palavras que vou dizer não são minhas; vou remeter vocês a quem as disse, alguém digno de crédito. Da minha sabedoria, se é que há alguma, e de que tipo é, vou apresentar a vocês como testemunha o deus de Delfos. Vocês certamente conheceram Querefonted.
οὗτος 21a ἐμός τε ἑταῖρος ἦν ἐκ νέου καὶ ὑμῶν τῷ πλήθει ἑταῖρός τε καὶ συνέφυγε τὴν φυγὴν ταύτην καὶ μεθʼ ὑμῶν κατῆλθε. καὶ ἴστε δὴ οἷος ἦν Χαιρεφῶν, ὡς σφοδρὸς ἐφʼ ὅτι ὁρμήσειεν. καὶ δή ποτε καὶ εἰς Δελφοὺς ἐλθὼν ἐτόλμησε τοῦτο μαντεύσασθαι—καί, ὅπερ λέγω, μὴ θορυβεῖτε, ὦ ἄνδρες—ἤρετο γὰρ δὴ εἴ τις ἐμοῦ εἴη σοφώτερος. ἀνεῖλεν οὖν ἡ Πυθία μηδένα σοφώτερον εἶναι. καὶ τούτων πέρι ὁ ἀδελφὸς ὑμῖν αὐτοῦ οὑτοσὶ μαρτυρήσει, ἐπειδὴ ἐκεῖνος τετελεύτηκεν.
Ele 21a foi meu companheiro desde a juventude, e companheiro do povo de vocês: foi com vocês para este último exílio e voltou com vocês. E vocês sabem como era Querefonte, impetuoso em tudo o que empreendia. Pois uma vez ele foi a Delfos e teve a ousadia de consultar o oráculo sobre isto (e, repito, não façam tumulto, senhores): perguntou se havia alguém mais sábio que eu. E a Pítiae respondeu que ninguém era mais sábio. Sobre isso, o irmão dele, que está aqui, vai dar testemunho a vocês, já que ele morreu.
21b σκέψασθε δὴ ὧν ἕνεκα ταῦτα λέγω· μέλλω γὰρ ὑμᾶς διδάξειν ὅθεν μοι ἡ διαβολὴ γέγονεν. ταῦτα γὰρ ἐγὼ ἀκούσας ἐνεθυμούμην οὑτωσί· “τί ποτε λέγει ὁ θεός, καὶ τί ποτε αἰνίττεται; ἐγὼ γὰρ δὴ οὔτε μέγα οὔτε σμικρὸν σύνοιδα ἐμαυτῷ σοφὸς ὤν· τί οὖν ποτε λέγει φάσκων ἐμὲ σοφώτατον εἶναι; οὐ γὰρ δήπου ψεύδεταί γε· οὐ γὰρ θέμις αὐτῷ.” καὶ πολὺν μὲν χρόνον ἠπόρουν τί ποτε λέγει· ἔπειτα μόγις πάνυ ἐπὶ ζήτησιν αὐτοῦ τοιαύτην τινὰ ἐτραπόμην. ἦλθον ἐπί τινα τῶν δοκούντων σοφῶν εἶναι, ὡς 21c ἐνταῦθα εἴπερ που ἐλέγξων τὸ μαντεῖον καὶ ἀποφανῶν τῷ χρησμῷ ὅτι “οὑτοσὶ ἐμοῦ σοφώτερός ἐστι, σὺ δʼ ἐμὲ ἔφησθα.” διασκοπῶν οὖν τοῦτον—ὀνόματι γὰρ οὐδὲν δέομαι λέγειν, ἦν δέ τις τῶν πολιτικῶν πρὸς ὃν ἐγὼ σκοπῶν τοιοῦτόν τι ἔπαθον, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, καὶ διαλεγόμενος αὐτῷ—ἔδοξέ μοι οὗτος ὁ ἀνὴρ δοκεῖν μὲν εἶναι σοφὸς ἄλλοις τε πολλοῖς ἀνθρώποις καὶ μάλιστα ἑαυτῷ, εἶναι δʼ οὔ· κἄπειτα ἐπειρώμην αὐτῷ δεικνύναι ὅτι οἴοιτο μὲν εἶναι σοφός, εἴη δʼ οὔ. 21d ἐντεῦθεν οὖν τούτῳ τε ἀπηχθόμην καὶ πολλοῖς τῶν παρόντων· πρὸς ἐμαυτὸν δʼ οὖν ἀπιὼν ἐλογιζόμην ὅτι τούτου μὲν τοῦ ἀνθρώπου ἐγὼ σοφώτερός εἰμι· κινδυνεύει μὲν γὰρ ἡμῶν οὐδέτερος οὐδὲν καλὸν κἀγαθὸν εἰδέναι, ἀλλʼ οὗτος μὲν οἴεταί τι εἰδέναι οὐκ εἰδώς, ἐγὼ δέ, ὥσπερ οὖν οὐκ οἶδα, οὐδὲ οἴομαι· ἔοικα γοῦν τούτου γε σμικρῷ τινι αὐτῷ τούτῳ σοφώτερος εἶναι, ὅτι ἃ μὴ οἶδα οὐδὲ οἴομαι εἰδέναι. ἐντεῦθεν ἐπʼ ἄλλον ᾖα τῶν ἐκείνου δοκούντων σοφωτέρων εἶναι καί 21e μοι ταὐτὰ ταῦτα ἔδοξε, καὶ ἐνταῦθα κἀκείνῳ καὶ ἄλλοις πολλοῖς ἀπηχθόμην.
21b Vejam por que digo isto: vou mostrar a vocês de onde nasceu a calúnia contra mim. Quando ouvi isso, pus-me a refletir assim: «O que será que o deus quer dizer, e o que será esse enigma? Pois eu tenho consciência de não ser sábio, nem muito nem pouco. O que será, então, que ele quer dizer quando afirma que eu sou o mais sábio? Ele não mente, certamente: isso não lhe é permitido.» E por muito tempo fiquei sem saber o que ele queria dizer; depois, com muita relutância, me voltei para uma investigação desta espécie. Fui ter com um dos que passam por sábios, pensando que 21c ali, se em algum lugar, eu refutaria o oráculo e mostraria à resposta do deus: «Este aqui é mais sábio que eu, e você disse que era eu.» Examinando esse homem (não preciso dizer o nome dele: era um dos políticos, com quem me aconteceu, atenienses, mais ou menos o seguinte, enquanto o examinava e conversava com ele), pareceu-me que esse homem passava por sábio aos olhos de muitas outras pessoas, e sobretudo aos próprios olhos, mas não era. E então tentei mostrar a ele que se julgava sábio, mas não era. 21d Com isso me tornei odioso a ele e a muitos dos presentes. Indo embora, eu raciocinava comigo mesmo: «Sou mais sábio que este homem. É provável que nenhum de nós dois saiba nada de belo e de bom; mas ele pensa que sabe alguma coisa sem saber, e eu, assim como não sei, também não penso que sei. Pareço, então, ser mais sábio que ele nesta pequena coisa: o que não sei, também não penso saber.» Dali fui ter com outro, dos que passavam por mais sábios que aquele, e 21e me pareceu a mesma coisa; e ali me tornei odioso a ele e a muitos outros.
μετὰ ταῦτʼ οὖν ἤδη ἐφεξῆς ᾖα, αἰσθανόμενος μὲν λυπούμενος καὶ δεδιὼς ὅτι ἀπηχθανόμην, ὅμως δὲ ἀναγκαῖον ἐδόκει εἶναι τὸ τοῦ θεοῦ περὶ πλείστου ποιεῖσθαι—ἰτέον οὖν, σκοποῦντι τὸν χρησμὸν τί λέγει, ἐπὶ ἅπαντας τούς τι 22a δοκοῦντας εἰδέναι.
Depois disso, fui a um após o outro, percebendo, com pesar e com medo, que me tornava odioso; mas me parecia necessário pôr a palavra do deus acima de tudo. Era preciso, pois, para examinar o que o oráculo queria dizer, ir a todos os que 22a passavam por saber alguma coisa.
καὶ νὴ τὸν κύνα, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι— δεῖ γὰρ πρὸς ὑμᾶς τἀληθῆ λέγειν—ἦ μὴν ἐγὼ ἔπαθόν τι τοιοῦτον· οἱ μὲν μάλιστα εὐδοκιμοῦντες ἔδοξάν μοι ὀλίγου δεῖν τοῦ πλείστου ἐνδεεῖς εἶναι ζητοῦντι κατὰ τὸν θεόν, ἄλλοι δὲ δοκοῦντες φαυλότεροι ἐπιεικέστεροι εἶναι ἄνδρες πρὸς τὸ φρονίμως ἔχειν. δεῖ δὴ ὑμῖν τὴν ἐμὴν πλάνην ἐπιδεῖξαι ὥσπερ πόνους τινὰς πονοῦντος ἵνα μοι καὶ ἀνέλεγκτος ἡ μαντεία γένοιτο. μετὰ γὰρ τοὺς πολιτικοὺς ᾖα ἐπὶ τοὺς ποιητὰς τούς τε τῶν τραγῳδιῶν καὶ τοὺς τῶν 22b διθυράμβων καὶ τοὺς ἄλλους, ὡς ἐνταῦθα ἐπʼ αὐτοφώρῳ καταληψόμενος ἐμαυτὸν ἀμαθέστερον ἐκείνων ὄντα. ἀναλαμβάνων οὖν αὐτῶν τὰ ποιήματα ἅ μοι ἐδόκει μάλιστα πεπραγματεῦσθαι αὐτοῖς, διηρώτων ἂν αὐτοὺς τί λέγοιεν, ἵνʼ ἅμα τι καὶ μανθάνοιμι παρʼ αὐτῶν. αἰσχύνομαι οὖν ὑμῖν εἰπεῖν, ὦ ἄνδρες, τἀληθῆ· ὅμως δὲ ῥητέον. ὡς ἔπος γὰρ εἰπεῖν ὀλίγου αὐτῶν ἅπαντες οἱ παρόντες ἂν βέλτιον ἔλεγον περὶ ὧν αὐτοὶ ἐπεποιήκεσαν. ἔγνων οὖν αὖ καὶ περὶ τῶν ποιητῶν ἐν ὀλίγῳ τοῦτο, ὅτι οὐ σοφίᾳ ποιοῖεν 22c ἃ ποιοῖεν, ἀλλὰ φύσει τινὶ καὶ ἐνθουσιάζοντες ὥσπερ οἱ θεομάντεις καὶ οἱ χρησμῳδοί· καὶ γὰρ οὗτοι λέγουσι μὲν πολλὰ καὶ καλά, ἴσασιν δὲ οὐδὲν ὧν λέγουσι. τοιοῦτόν τί μοι ἐφάνησαν πάθος καὶ οἱ ποιηταὶ πεπονθότες, καὶ ἅμα ᾐσθόμην αὐτῶν διὰ τὴν ποίησιν οἰομένων καὶ τἆλλα σοφωτάτων εἶναι ἀνθρώπων ἃ οὐκ ἦσαν. ἀπῇα οὖν καὶ ἐντεῦθεν τῷ αὐτῷ οἰόμενος περιγεγονέναι ᾧπερ καὶ τῶν πολιτικῶν.
E, pelo cão, atenienses (porque a vocês é preciso dizer a verdade), juro que me aconteceu mais ou menos isto: os de maior fama me pareceram, quando eu procurava segundo o deus, quase os mais carentes de tudo; e outros, tidos por inferiores, me pareceram homens mais capazes de pensar com acerto. Preciso contar a vocês a minha peregrinação, como de quem cumpre uma série de trabalhos, para que o oráculo ficasse, para mim, irrefutável. Depois dos políticos, fui ter com os poetas, os das tragédias, os dos 22b e os outros, para ali me pegar em flagrante mais ignorante do que eles. Tomando então os poemas deles que me pareciam mais trabalhados, eu lhes perguntava o que queriam dizer, para ao mesmo tempo aprender alguma coisa com eles. Tenho vergonha, senhores, de dizer a vocês a verdade; mas é preciso dizer. Quase todos os presentes, por assim dizer, falariam melhor do que eles próprios sobre os poemas que eles tinham feito. Também a respeito dos poetas reconheci em pouco tempo que não era por sabedoria que faziam o que 22c faziam, mas por um dom natural e por inspiração, como os profetas e os que cantam oráculos: também estes dizem muitas coisas belas, mas não sabem nada do que dizem. Pareceu-me que os poetas passavam por algo assim; e percebi, ao mesmo tempo, que, por causa da poesia, eles se julgavam os mais sábios dos homens também nas outras coisas, em que não eram. Fui embora dali também, pensando que levava sobre eles a mesma vantagem que sobre os políticos.
τελευτῶν οὖν ἐπὶ τοὺς χειροτέχνας ᾖα· ἐμαυτῷ γὰρ 22d συνῄδη οὐδὲν ἐπισταμένῳ ὡς ἔπος εἰπεῖν, τούτους δέ γʼ ᾔδη ὅτι εὑρήσοιμι πολλὰ καὶ καλὰ ἐπισταμένους. καὶ τούτου μὲν οὐκ ἐψεύσθην, ἀλλʼ ἠπίσταντο ἃ ἐγὼ οὐκ ἠπιστάμην καί μου ταύτῃ σοφώτεροι ἦσαν. ἀλλʼ, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, ταὐτόν μοι ἔδοξαν ἔχειν ἁμάρτημα ὅπερ καὶ οἱ ποιηταὶ καὶ οἱ ἀγαθοὶ δημιουργοί—διὰ τὸ τὴν τέχνην καλῶς ἐξεργάζεσθαι ἕκαστος ἠξίου καὶ τἆλλα τὰ μέγιστα σοφώτατος εἶναι—καὶ αὐτῶν αὕτη ἡ πλημμέλεια ἐκείνην τὴν σοφίαν 22e ἀποκρύπτειν· ὥστε με ἐμαυτὸν ἀνερωτᾶν ὑπὲρ τοῦ χρησμοῦ πότερα δεξαίμην ἂν οὕτως ὥσπερ ἔχω ἔχειν, μήτε τι σοφὸς ὢν τὴν ἐκείνων σοφίαν μήτε ἀμαθὴς τὴν ἀμαθίαν, ἢ ἀμφότερα ἃ ἐκεῖνοι ἔχουσιν ἔχειν. ἀπεκρινάμην οὖν ἐμαυτῷ καὶ τῷ χρησμῷ ὅτι μοι λυσιτελοῖ ὥσπερ ἔχω ἔχειν.
Por fim, fui ter com os artesãos. Eu tinha consciência 22d de não saber, por assim dizer, nada, e sabia que acharia neles quem soubesse muitas coisas belas. E nisso não me enganei: eles sabiam o que eu não sabia, e nisso eram mais sábios do que eu. Mas, atenienses, os bons artesãos me pareceram ter o mesmo defeito dos poetas: por executar bem a sua arte, cada um se julgava sapientíssimo também nas outras coisas, as mais importantes; e esse desacerto deles encobria aquela sabedoria. 22e De modo que eu perguntei a mim mesmo, em nome do oráculo, se preferiria ficar como estou, sem ser sábio na sabedoria deles nem ignorante na ignorância deles, ou ter as duas coisas que eles têm. E respondi a mim mesmo e ao oráculo que me convinha ficar como estou.
ἐκ ταυτησὶ δὴ τῆς ἐξετάσεως, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, 23a πολλαὶ μὲν ἀπέχθειαί μοι γεγόνασι καὶ οἷαι χαλεπώταται καὶ βαρύταται, ὥστε πολλὰς διαβολὰς ἀπʼ αὐτῶν γεγονέναι, ὄνομα δὲ τοῦτο λέγεσθαι, σοφὸς εἶναι· οἴονται γάρ με ἑκάστοτε οἱ παρόντες ταῦτα αὐτὸν εἶναι σοφὸν ἃ ἂν ἄλλον ἐξελέγξω. τὸ δὲ κινδυνεύει, ὦ ἄνδρες, τῷ ὄντι ὁ θεὸς σοφὸς εἶναι, καὶ ἐν τῷ χρησμῷ τούτῳ τοῦτο λέγειν, ὅτι ἡ ἀνθρωπίνη σοφία ὀλίγου τινὸς ἀξία ἐστὶν καὶ οὐδενός. καὶ φαίνεται τοῦτον λέγειν τὸν Σωκράτη, προσκεχρῆσθαι δὲ 23b τῷ ἐμῷ ὀνόματι, ἐμὲ παράδειγμα ποιούμενος, ὥσπερ ἂν εἰ εἴποι ὅτι “οὗτος ὑμῶν, ὦ ἄνθρωποι, σοφώτατός ἐστιν, ὅστις ὥσπερ Σωκράτης ἔγνωκεν ὅτι οὐδενὸς ἄξιός ἐστι τῇ ἀληθείᾳ πρὸς σοφίαν.” ταῦτʼ οὖν ἐγὼ μὲν ἔτι καὶ νῦν περιιὼν ζητῶ καὶ ἐρευνῶ κατὰ τὸν θεὸν καὶ τῶν ἀστῶν καὶ ξένων ἄν τινα οἴωμαι σοφὸν εἶναι· καὶ ἐπειδάν μοι μὴ δοκῇ, τῷ θεῷ βοηθῶν ἐνδείκνυμαι ὅτι οὐκ ἔστι σοφός. καὶ ὑπὸ ταύτης τῆς ἀσχολίας οὔτε τι τῶν τῆς πόλεως πρᾶξαί μοι σχολὴ γέγονεν ἄξιον λόγου οὔτε τῶν οἰκείων, ἀλλʼ ἐν 23c πενίᾳ μυρίᾳ εἰμὶ διὰ τὴν τοῦ θεοῦ λατρείαν.
Foi desse exame, atenienses, que 23a nasceram contra mim tantas inimizades, e das mais duras e pesadas, a ponto de virem delas muitas calúnias, e esse nome que me dão, de sábio. Pois, a cada vez, os presentes pensam que eu mesmo sou sábio naquilo em que refuto outra pessoa. Mas é provável, senhores, que o sábio, na verdade, seja o deus, e que com esse oráculo ele queira dizer isto: que a sabedoria humana vale pouco ou nada. E parece que ele fala deste Sócrates e se serve do 23b meu nome para me tomar como exemplo, como se dissesse: «O mais sábio de vocês, homens, é aquele que, como Sócrates, reconheceu que, na verdade, não vale nada em sabedoria.» Por isso, ainda agora ando por aí procurando e investigando, segundo o deus, se penso que alguém, cidadão ou estrangeiro, é sábio; e, quando ele não me parece sábio, vou em socorro do deus e mostro que não é. E, por causa dessa ocupação, não me sobrou tempo para fazer nada que valha a pena nas coisas da cidade, nem nas da minha casa: 23c vivo em extrema pobreza, por causa do serviço do deus.
De onde vem a calúnia
πρὸς δὲ τούτοις οἱ νέοι μοι ἐπακολουθοῦντες—οἷς μάλιστα σχολή ἐστιν, οἱ τῶν πλουσιωτάτων—αὐτόματοι, χαίρουσιν ἀκούοντες ἐξεταζομένων τῶν ἀνθρώπων, καὶ αὐτοὶ πολλάκις ἐμὲ μιμοῦνται, εἶτα ἐπιχειροῦσιν ἄλλους ἐξετάζειν· κἄπειτα οἶμαι εὑρίσκουσι πολλὴν ἀφθονίαν οἰομένων μὲν εἰδέναι τι ἀνθρώπων, εἰδότων δὲ ὀλίγα ἢ οὐδέν. ἐντεῦθεν οὖν οἱ ὑπʼ αὐτῶν ἐξεταζόμενοι ἐμοὶ ὀργίζονται, οὐχ αὑτοῖς, 23d καὶ λέγουσιν ὡς Σωκράτης τίς ἐστι μιαρώτατος καὶ διαφθείρει τοὺς νέους· καὶ ἐπειδάν τις αὐτοὺς ἐρωτᾷ ὅτι ποιῶν καὶ ὅτι διδάσκων, ἔχουσι μὲν οὐδὲν εἰπεῖν ἀλλʼ ἀγνοοῦσιν, ἵνα δὲ μὴ δοκῶσιν ἀπορεῖν, τὰ κατὰ πάντων τῶν φιλοσοφούντων πρόχειρα ταῦτα λέγουσιν, ὅτι “τὰ μετέωρα καὶ τὰ ὑπὸ γῆς” καὶ “θεοὺς μὴ νομίζειν” καὶ “τὸν ἥττω λόγον κρείττω ποιεῖν.” τὰ γὰρ ἀληθῆ οἴομαι οὐκ ἂν ἐθέλοιεν λέγειν, ὅτι κατάδηλοι γίγνονται προσποιούμενοι μὲν εἰδέναι, εἰδότες δὲ οὐδέν. ἅτε οὖν οἶμαι φιλότιμοι 23e ὄντες καὶ σφοδροὶ καὶ πολλοί, καὶ συντεταμένως καὶ πιθανῶς λέγοντες περὶ ἐμοῦ, ἐμπεπλήκασιν ὑμῶν τὰ ὦτα καὶ πάλαι καὶ σφοδρῶς διαβάλλοντες.
Além disso, os jovens que me acompanham por conta própria, os que têm mais tempo livre, os filhos dos mais ricos, gostam de ouvir as pessoas serem examinadas, e muitas vezes eles mesmos me imitam e se põem a examinar os outros; e então, acho eu, encontram uma grande fartura de pessoas que pensam saber alguma coisa e sabem pouco ou nada. Por isso, os examinados por eles se irritam comigo, e não consigo mesmos, 23d e dizem que existe um tal de Sócrates, um sujeito abominável, que corrompe os jovens. E quando alguém lhes pergunta o que ele faz e o que ensina para isso, não têm nada a dizer, porque não sabem; mas, para não parecerem embaraçados, dizem essas coisas que estão à mão contra todos os que filosofam: «as coisas do céu e o que há debaixo da terra», e «não crer nos deuses», e «fazer da razão mais fraca a mais forte». A verdade, acho eu, eles não querem dizer: que ficou claro que fingem saber e não sabem nada. Como são, acho eu, ambiciosos 23e e impetuosos e numerosos, e falam de mim com empenho e de modo persuasivo, encheram os ouvidos de vocês, caluniando-me com violência, já faz tempo.
ἐκ τούτων καὶ Μέλητός μοι ἐπέθετο καὶ Ἄνυτος καὶ Λύκων, Μέλητος μὲν ὑπὲρ τῶν ποιητῶν ἀχθόμενος, Ἄνυτος δὲ ὑπὲρ τῶν δημιουργῶν καὶ 24a τῶν πολιτικῶν, Λύκων δὲ ὑπὲρ τῶν ῥητόρων· ὥστε, ὅπερ ἀρχόμενος ἐγὼ ἔλεγον, θαυμάζοιμʼ ἂν εἰ οἷός τʼ εἴην ἐγὼ ὑμῶν ταύτην τὴν διαβολὴν ἐξελέσθαι ἐν οὕτως ὀλίγῳ χρόνῳ οὕτω πολλὴν γεγονυῖαν. ταῦτʼ ἔστιν ὑμῖν, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, τἀληθῆ, καὶ ὑμᾶς οὔτε μέγα οὔτε μικρὸν ἀποκρυψάμενος ἐγὼ λέγω οὐδʼ ὑποστειλάμενος. καίτοι οἶδα σχεδὸν ὅτι αὐτοῖς τούτοις ἀπεχθάνομαι, ὃ καὶ τεκμήριον ὅτι ἀληθῆ λέγω καὶ ὅτι αὕτη ἐστὶν ἡ διαβολὴ ἡ ἐμὴ καὶ τὰ αἴτια 24b ταῦτά ἐστιν. καὶ ἐάντε νῦν ἐάντε αὖθις ζητήσητε ταῦτα, οὕτως εὑρήσετε.
Foi por isso que me atacaram Meleto, Ânito e Lícon: Meleto, irritado por causa dos poetas; Ânito, por causa dos artesãos e 24a dos políticos; Lícon, por causa dos oradores. De modo que, como eu dizia no começo, eu me admiraria se fosse capaz de tirar de vocês, em tão pouco tempo, uma calúnia que cresceu tanto. Aí está, atenienses, a verdade; e eu a digo a vocês sem esconder nada, nem muito nem pouco, e sem disfarçar nada. E, no entanto, sei bem que é justamente por isso que me torno odioso, o que é também uma prova de que digo a verdade, e de que esta é a calúnia contra mim, e estas são as suas causas. 24b E, se vocês investigarem essas coisas, agora ou depois, vão achar que é assim.
Notas
- a 19c Em As Nuvens (423 a.C.), Aristófanes pôs em cena um Sócrates que entra pendurado num cesto, no alto, estuda o céu e ensina a ganhar discussões injustas.
- b 19e Três dos sofistas mais famosos da época: mestres que iam de cidade em cidade ensinando a arte de falar e de vencer debates, e cobravam caro por isso.
- c 20b Uma mina valia cem dracmas, e uma dracma era mais ou menos o salário de um dia de trabalho. Para um sofista, cinco minas era pouco: daí a ironia.
- d 20e Amigo de Sócrates desde a juventude. Foi para o exílio com os democratas durante o governo dos Trinta (404–403 a.C.) e voltou com eles; quando o julgamento aconteceu, já tinha morrido.
- e 21a A sacerdotisa de Apolo em Delfos, por cuja boca o deus respondia às consultas.
sofista substantivo masculino
mestre que ensinava a arte de discutir e de persuadir, cobrando por isso
ditirambo substantivo masculino
canto coral em honra do deus Dioniso
3 de 9 · índice