Ir para o texto
Biblioteca

César

A Gália (15–21)

As palavras sublinhadas têm nota: toque para ver o sentido.

15.1 Τοιαῦτα μὲν οὖν λέγεται γενέσθαι τὰ πρὸ τῶν Γαλατικῶν. ὁ δὲ τῶν πολέμων οὓς ἐπολέμησε μετὰ ταῦτα, καὶ τῶν στρατειῶν αἷς ἡμερώσατο τὴν Κελτικὴν, χρόνος, ὥσπερ ἄλλην ἀρχὴν λαβόντος αὐτοῦ καὶ καταστάντος εἰς ἑτέραν τινὰ βίου καὶ πραγμάτων καινῶν ὁδόν, οὐκ ἔστιν ὅτου τῶν μάλιστα τεθαυμασμένων ἐφ’ ἡγεμονίᾳ καὶ μεγίστων γεγονότων ἀπολείποντα πολεμιστὴν καὶ στρατηλάτην ἀπέδειξεν αὐτόν, 15.2 ἀλλ’ εἴτε Φαβίους καὶ Σκηπίωνας καὶ Μετέλλους καὶ τοὺς κατ’ αὐτὸν ἢ μικρὸν ἔμπροσθεν αὐτοῦ, Σύλλαν καὶ Μάριον ἀμφοτέρους τε Λευκούλλους ἢ καὶ Πομπήϊον αὐτόν, οὗ κλέος ὑπουράνιον ἤνθει τότε παντοίας περὶ πόλεμον ἀρετῆς, παραβάλοι τις, αἱ Καίσαρος ὑπερβάλλουσι πράξεις τὸν μὲν χαλεπότητι τόπων ἐν οἷς ἐπολέμησε, τὸν δὲ μεγέθει χώρας ἣν προσεκτήσατο, τὸν δὲ πλήθει καὶ βίᾳ πολεμίων οὓς ἐνίκησε, 15.3 τὸν δὲ ἀτοπίαις καὶ ἀπιστίαις ἠθῶν ἃ καθωμίλησε, τὸν δὲ ἐπιεικείᾳ καὶ πρᾳότητι πρὸς τοὺς ἁλισκομένους, τὸν δὲ δώροις καὶ χάρισι πρὸς τοὺς συστρατευομένους, πάντας δὲ τῷ πλείστας μεμαχῆσθαι μάχας καὶ πλείστους ἀνῃρηκέναι τῶν ἀντιταχθέντων. ἔτη γὰρ οὐδὲ δέκα πολεμήσας περὶ Γαλατίαν πόλεις μὲν ὑπὲρ ὀκτακοσίας κατὰ κράτος εἷλεν, ἔθνη δὲ ἐχειρώσατο τριακόσια, μυριάσι δὲ παραταξάμενος κατὰ μέρος τριακοσίαις ἑκατὸν μὲν ἐν χερσὶ διέφθειρεν, ἄλλας δὲ τοσαύτας ἐζώγρησεν.

15.1 Foi isso, dizem, o que aconteceu antes das guerras da Gália. Mas o tempo das guerras que ele travou depois e das campanhas com que domou a Gália, como se tivesse começado de novo e entrado por outro caminho de vida e de feitos novos, mostrou que ele não ficava atrás, como guerreiro e como general, de nenhum dos mais admirados pelo comando e dos maiores que houve; 15.2 pelo contrário, se alguém o comparar com os Fábios, os Cipiões e os Metelos, ou com os do seu tempo ou de pouco antes dele, Sula e Mário, os dois Lúculos, ou o próprio Pompeu, cuja fama de toda espécie de valor na guerra subia então até o céu, os feitos de César superam os de um pela aspereza dos lugares onde guerreou, os de outro pela extensão das terras que conquistou, os de outro pelo número e pela força dos inimigos que venceu, 15.3 os de outro pela estranheza e pela perfídia dos costumes dos povos que ganhou pelo trato, os de outro pela equidade e pela brandura com os prisioneiros, os de outro pelos presentes e favores aos companheiros de armas; e a todos, por ter travado mais batalhas e matado mais inimigos. Em menos de dez anos de guerra na Gália, tomou de assalto mais de oitocentas cidades, submeteu trezentos povos e, tendo enfrentado em batalha, em momentos diversos, três milhões de homens, matou um milhão em combate e fez prisioneiros outros tantos.

16.1 Εὐνοίᾳ δὲ καὶ προθυμίᾳ στρατιωτῶν ἐχρήσατο τοσαύτῃ περὶ αὑτὸν ὥστε τοὺς ἑτέρων μηδὲν ἐν ταῖς ἄλλαις στρατείαις διαφέροντας ἀμάχους καὶ ἀνυποστάτους φέρεσθαι πρὸς πᾶν δεινὸν ὑπὲρ τῆς Καίσαρος δόξης, οἷος ἦν τοῦτο μὲν Ἀκίλιος, ὃς ἐν τῇ περὶ Μασσαλίαν ναυμαχίᾳ νεὼς πολεμίας ἐπιβεβηκὼς τὴν μὲν δεξιὰν ἀπεκόπη χεῖρα μαχαίρᾳ, τῇ δὲ ἑτέρα τὸν θυρεὸν οὐκ ἀφῆκεν, ἀλλὰ τύπτων εἰς τὰ πρόσωπα τοὺς πολεμίους ἀπέστρεψε πάντας καὶ τοῦ σκάφους ἐπεκράτησε· 16.2 τοῦτο δὲ Κάσσιος Σκεύας, ὃς ἐν τῇ περὶ Δυρράχιον μάχῃ τὸν ὀφθαλμὸν ἐκκοπεὶς τοξεύματι, τὸν δὲ ὦμον ὑσσῷ καὶ τὸν μηρὸν ἑτέρῳ διεληλαμένος, τῷ δὲ θυρεῷ βελῶν ἑκατὸν καὶ τριάκοντα πληγὰς ἀναδεδεγμένος, ἐκάλει τοὺς πολεμίους ὡς παραδώσων ἑαυτόν. δυεῖν δὲ προσιόντων, τοῦ μὲν ἀπέκοψε τὸν. ὦμον τῇ μαχαίρᾳ, τὸν δὲ κατὰ τοῦ προσώπου πατάξας ἀπέστρεψεν, αὐτὸς δὲ διεσώθη τῶν οἰκείων περισχόντων. 16.3 ἐν δὲ Βρεττανίᾳ τῶν πολεμίων εἰς τόπον ἑλώδη καὶ μεστὸν ὑδάτων ἐμπεσοῦσι τοῖς πρώτοις ταξιάρχοις ἐπιθεμένων στρατιώτης, Καίσαρος αὐτοῦ τὴν μάχην ἐφορῶντος, ὠσάμενος εἰς μέσους καὶ πολλὰ καὶ περίοπτα τόλμης ἀποδειξάμενος ἔργα τοὺς μὲν ταξιάρχους ἔσωσε, τῶν βαρβάρων φυγόντων, αὐτὸς δὲ χαλεπῶς ἐπὶ πᾶσι διαβαίνων ἔρριψεν ἑαυτὸν εἰς ῥεύματα τελματώδη, καὶ μόλις ἄνευ τοῦ θυρεοῦ, τὰ μὲν νηχόμενος, τὰ δὲ βαδίζων, διεπέρασε. 16.4 θαυμαζόντων δὲ τῶν περὶ τὸν Καίσαρα καὶ μετὰ χαρᾶς καὶ κραυγῆς ἀπαντώντων, αὐτὸς εὖ μάλα κατηφὴς καὶ δεδακρυμένος προσέπεσε τῷ Καίσαρι, συγγνώμην αἰτούμενος ἐπὶ τῷ προέσθαι τὸν θυρεόν. ἐν δὲ Λιβύῃ ναῦν ἑλόντες οἱ περὶ Σκηπίωνα Καίσαρος, ἐν ᾗ Γράνιος Πέτρων ἐπέπλει ταμίας ἀποδεδειγμένος, τοὺς μὲν ἄλλους ἐποιοῦντο λείαν, τῷ δὲ ταμίᾳ διδόναι τὴν σωτηρίαν ἔφασαν, ὁ δὲ εἰπὼν ὅτι τοῖς Καίσαρος στρατιώταις οὐ λαμβάνειν, ἀλλὰ διδόναι σωτηρίαν ἔθος ἐστίν, ἑαυτὸν τῷ ξίφει πατάξας ἀνεῖλε.

16.1 Teve da parte dos soldados tanta dedicação e tanto ardor por ele que homens que em nada se distinguiam dos outros nas outras campanhas se lançavam invencíveis e irresistíveis a todo perigo pela glória de César. Assim foi Acílio, que, na batalha naval de Massília, tendo subido a um navio inimigo, teve a mão direita cortada por uma espada, mas não largou o escudo com a outra; batendo com ele na cara dos inimigos, repeliu-os todos e se apoderou do navio. 16.2 Assim foi Cássio Ceva, que, na batalha de Dirráquio, com um olho vazado por uma flecha, o ombro e a coxa atravessados por dardos e cento e trinta golpes de projéteis recebidos no escudo, chamou os inimigos como para se render. Vieram dois: a um cortou o ombro com a espada, ao outro feriu no rosto e o pôs em fuga; e ele se salvou, porque os seus o cercaram. 16.3 Na Bretanha, os inimigos atacaram os centuriões da frente, que tinham caído num lugar pantanoso e cheio de água, e um soldado, à vista do próprio César, que observava a batalha, lançou-se no meio deles e, depois de muitas façanhas de audácia que todos puderam ver, salvou os centuriões, pondo os bárbaros em fuga; depois, atravessando com dificuldade, atrás de todos, atirou-se a uma corrente lamacenta e, a custo, sem o escudo, ora nadando, ora andando, chegou ao outro lado. 16.4 César e os que estavam com ele, admirados, foram ao encontro dele com alegria e gritos; mas ele, muito abatido e banhado em lágrimas, lançou-se aos pés de César e pediu perdão por ter perdido o escudo. Na África, os de Cipião tomaram um navio de César em que viajava Grânio Petro, nomeado ; dos outros fizeram presa, mas ao disseram que lhe davam a vida. Ele respondeu que os soldados de César costumavam dar a vida aos outros, não recebê-la, e matou-se com um golpe de espada.

17.1 Τὰ δὲ τοιαῦτα λήματα καὶ τὰς φιλοτιμίας αὐτὸς ἀνέθρεψε καὶ κατεσκεύασε Καῖσαρ, πρῶτον μὲν τῷ χαρίζεσθαι καὶ τιμᾶν ἀφειδῶς ἐνδεικνύμενος ὅτι τὸν πλοῦτον οὐκ εἰς τρυφὴν ἰδίαν οὐδέ τινας ἡδυπαθείας ἐκ τῶν πολέμων ἀθροίζει, κοινὰ δὲ ἆθλα τῆς ἀνδραγαθίας παρ’ αὐτῷ φυλασσόμενα ἀπόκειται, καὶ μέτεστιν ἐκείνῳ τοῦ πλουτεῖν ὅσα τοῖς ἀξίοις τῶν στρατιωτῶν δίδωσιν ἔπειτα τῷ πάντα μὲν κίνδυνον ἑκὼν ὑφίστασθαι, πρὸς μηδένα δὲ τῶν πόνων ἀπαγορεύειν. 17.2 τὸ μὲν οὖν φιλοκίνδυνον οὐκ ἐθαύμαζον αὐτοῦ διὰ τὴν φιλοτιμίαν ἡ δὲ τῶν πόνων ὑπομονὴ παρὰ τὴν τοῦ σώματος δύναμιν ἐγκαρτερεῖν δοκοῦντος ἐξέπληττεν, ὅτι καὶ τὴν ἕξιν ὢν ἰσχνὸς καὶ τὴν σάρκα λευκὸς καὶ ἁπαλὸς καὶ τὴν κεφαλὴν νοσώδης καὶ τοῖς ἐπὶ τοῖς ἐπιληπτικοῖς ἔνοχος, ἐν Κορδύβῃ πρῶτον αὐτῷ τοῦ πάθους, ὡς λέγεται, τούτου προσπεσόντος, οὐ μαλακίας ἐποιήσατο τὴν ἀρρωστίαν πρόφασιν, 17.3 ἀλλὰ θεραπείαν τῆς ἀρρωστίας τὴν στρατείαν, ταῖς ἀτρύτοις ὁδοιπορίαις καὶ ταῖς εὐτελέσι διαίταις καὶ τῷ θυραυλεῖν ἐνδελεχῶς καὶ ταλαιπωρεῖν ἀπομαχόμενος τῷ πάθει καὶ τὸ σῶμα τηρῶν δυσάλωτον. ἐκοιμᾶτο μέν γε τοὺς πλείστους ὕπνους ἐν ὀχήμασιν ἢ φορείοις, εἰς πρᾶξιν τὴν ἀνάπαυσιν κατατιθέμενος, ὠχεῖτο δὲ μεθ’ ἡμέραν ἐπὶ τὰ φρούρια καὶ τὰς πόλεις καὶ τοὺς χάρακας, ἑνὸς αὐτῷ συγκαθημένου παιδὸς τῶν ὑπογράφειν ἅμα διώκοντος εἰθισμένων, ἑνὸς δ’ ἐξόπισθεν ἐφεστηκότος στρατιώτου ξίφος ἔχοντος. 17.4 συντόνως δὲ ἤλαυνεν οὕτως ὥστε τὴν πρώτην ἔξοδον ἀπὸ Ῥώμης ποιησάμενος ὀγδοαῖος ἐπὶ τὸν Ῥοδανὸν ἐλθεῖν. τὸ μὲν οὖν ἱππεύειν ἐκ παιδὸς ἦν αὐτῷ ῥᾴδιον εἴθιστο γὰρ εἰς τοὐπίσω τὰς χεῖρας ἀπάγων καὶ τῷ νώτῳ περιπλέκων ἀνὰ κράτος ἐλαύνειν τὸν ἵππον. ἐν ἐκείνῃ δὲ τῇ στρατείᾳ προσεξήσκησεν ἱππαζόμενος τὰς ἐπιστολὰς ὑπαγορεύειν καὶ δυσὶν ὁμοῦ γράφουσιν ἐξαρκεῖν, ὡς δὲ Ὄππιός φησι, καὶ πλείοσι. 17.5 λέγεται δὲ καὶ τὸ διὰ γραμμάτων τοῖς φίλοις ὁμιλεῖν Καίσαρα πρῶτον μηχανήσασθαι, τὴν κατὰ πρόσωπον ἔντευξιν ὑπὲρ τῶν ἐπειγόντων τοῦ καιροῦ διά τε πλῆθος ἀσχολιῶν καὶ τῆς πόλεως τὸ μέγεθος μὴ περιμένοντος. τῆς δὲ περὶ τὴν δίαιταν εὐκολίας κἀκεῖνο ποιοῦνται σημεῖον, ὅτι τοῦ δειπνίζοντος αὐτὸν ἐν Μεδιολάνῳ ξένου Οὐαλλερίου Λέοντος παραθέντος ἀσπάραγον καὶ μύρον ἀντ’ ἐλαίου καταχέαντος, αὐτὸς μὲν ἀφελῶς ἔφαγε, τοῖς δὲ φίλοις δυσχεραίνουσιν ἐπέπληξεν. 17.6 “ἢρκει γὰρ,” ἔφη, “τὸ μὴ χρῆσθαι τοῖς ἀπαρέσκουσιν ὁ δὲ τὴν τοιαύτην ἀγροικίαν ἐξελέγχων αὐτός ἐστιν ἄγροικος.” ἐν ὁδῷ δέ ποτε συνελασθεὶς ὑπὸ χειμῶνος εἰς ἔπαυλιν ἀνθρώπου πένητος, ὡς οὐδὲν εὗρε πλέον οἰκήματος ἑνὸς γλίσχρως ἕνα δέξασθαι δυναμένου, πρὸς τοὺς φίλους εἰπὼν ὡς τῶν μὲν ἐντίμων παραχωρητέον εἴη τοῖς κρατίστοις, τῶν δὲ ἀναγκαίων τοῖς ἀσθενεστάτοις, Ὄππιον ἐκέλευσεν ἀναπαύσασθαι· αὐτὸς δὲ μετὰ τῶν ἄλλων ὑπὸ τῷ προστεγίῳ τῆς θύρας ἐκάθευδεν.

17.1 Essa coragem e essa ambição o próprio César as alimentou e as formou: primeiro, dando e honrando sem poupar, mostrava que não juntava as riquezas da guerra para o seu luxo nem para prazeres seus, mas que elas ficavam guardadas com ele como prêmios comuns do valor, e que ele só tinha parte na riqueza pelo que dava aos soldados que o mereciam; depois, enfrentando de boa vontade todo perigo e não recusando nenhum trabalho. 17.2 Que ele amasse o perigo não os admirava, por causa da sua ambição; mas a resistência ao trabalho, que parecia suportar além das forças do corpo, os deixava assombrados, porque ele era de constituição franzina, de pele branca e delicada, sofria da cabeça e estava sujeito a ataques de epilepsia (o primeiro ataque desse mal, diz-se, teve-o em Córdoba); e, no entanto, não fez da doença pretexto para a moleza, 17.3 mas fez das campanhas um tratamento da doença: com marchas incansáveis, comida simples, dormindo sempre ao relento e suportando as fadigas, combatia o mal e mantinha o corpo difícil de vencer. Dormia a maior parte das vezes em carros ou em liteiras, para fazer do descanso uma ocasião de agir; de dia se fazia levar aos fortes, às cidades e aos acampamentos, com um escravo sentado a seu lado, dos que estavam acostumados a escrever ditado em viagem, e um soldado de espada em pé atrás dele. 17.4 Viajava tão depressa que, na primeira vez que saiu de Roma, chegou ao Ródano em oito dias. Cavalgar era fácil para ele desde menino, porque se acostumara a lançar o cavalo a galope com as mãos para trás, cruzadas nas costas. Naquela campanha, exercitou-se ainda a ditar cartas a cavalo e a dar conta de dois escribas ao mesmo tempo, ou, segundo Ópio, de mais. 17.5 Diz-se também que César foi o primeiro a inventar a conversa com os amigos por cartas, quando os assuntos urgentes não permitiam esperar o encontro pessoal, por causa do grande número de ocupações e do tamanho da cidade. Como sinal da sua simplicidade no comer, contam ainda isto: em Mediolano, o seu anfitrião, Valério Leão, serviu-lhe aspargos, temperados com perfume em vez de azeite; ele os comeu sem cerimônia e repreendeu os amigos, que se mostravam contrariados. 17.6 “Bastava”, disse, “não comer do que não vos agradava; quem aponta essa grosseria é que é grosseiro.” Certa vez, na estrada, uma tempestade o obrigou a abrigar-se na choupana de um pobre, e, como só achou um cômodo, que mal dava para uma pessoa, disse aos amigos que as honras se deviam ceder aos mais poderosos, e as coisas necessárias aos mais fracos, e mandou que Ópio descansasse ali; ele mesmo dormiu com os outros sob o alpendre da porta.

18.1 Ἀλλὰ γὰρ ὁ μὲν πρῶτος αὐτῷ τῶν Κελτικῶν πολέμων πρὸς Ἑλβηττίους συνέστη καὶ Τιγυρίνους, οἳ τὰς αὑτῶν δώδεκα πόλεις καὶ κώμας τετρακοσίας ἐμπρήσαντες ἐχώρουν πρόσω διὰ τῆς ὑπὸ Ῥωμαίους Γαλατίας, ὥσπερ πάλαι Κίμβροι καὶ Τεύτονες, οὔτε τόλμαν ἐκείνων ὑποδεέστεροι δοκοῦντες εἶναι καὶ πλῆθος ὁμαλῶς τριάκοντα μὲν αἱ πᾶσαι μυριάδες ὄντες, εἴκοσι δὲ αἱ μαχόμεναι μιᾶς δέουσαι. 18.2 τούτων Τιγυρίνους μὲν οὐκ αὐτός, ἀλλὰ Λαβιηνὸς πεμφθεὶς ὑπ’ αὐτοῦ περὶ τὸν Ἄραρα ποταμὸν συνέτριψεν, Ἐλβηττίων δὲ αὐτῷ πρὸς τινα πόλιν φίλην ἄγοντι τὴν στρατιὰν καθ’ ὁδὸν ἀπροσδοκήτως ἐπιθεμένων φθάσας ἐπὶ χωρίον καρτερὸν κατέφυγε, κἀκεῖ συναγαγὼν καὶ παρατάξας τὴν δύναμιν, ὡς ἵππος αὐτῷ προσήχθη, “τούτῳ μὲν,” ἔφη, “νικήσας χρήσομαι πρός τὴν δίωξιν, νῦν δὲ ἴωμεν ἐπὶ τοὺς πολεμίους,” καὶ πεζὸς ὁρμήσας ἐνέβαλε. 18.3 χρόνῳ δὲ καὶ χαλεπῶς ὠσάμενος τὸ μάχιμον περὶ ταῖς ἁμάξαις καὶ τῷ χάρακι τὸν πλεῖστον ἔσχε πόνον, οὐκ αὑτῶν μόνων ὑφισταμένων ἐκεῖ καὶ μαχομένων, ἀλλὰ καὶ παῖδες αὑτῶν καὶ γυναῖκες ἀμυνόμενοι μέχρι θανάτου συγκατεκόπησαν, ὥστε τὴν μάχην μόλις εἰς μέσας νύκτας τελευτῆσαι. 18.4 καλῷ δὲ τῷ τῆς νίκης ἔργῳ κρεῖττον ἐπέθηκε τὸ συνοικίσαι τοὺς διαφυγόντας ἐκ τῆς μάχης τῶν περιόντων βαρβάρων, καὶ καταναγκάσαι τὴν χώραν ἀναλαβεῖν ἣν ἀπέλιπον καὶ τὰς πόλεις ἃς διέφθειραν, ὄντας ὑπὲρ δέκα μυριάδας, ἔπραξε δὲ τοῦτο δεδιὼς μὴ τὴν χώραν ἔρημον γενομένην οἱ Γερμανοὶ διαβάντες κατάσχωσι.

18.1 Mas a primeira das suas guerras na Gália foi contra os helvécios e os tigurinos, que tinham queimado as suas doze cidades e quatrocentas aldeias e avançavam pela Gália sujeita aos romanos, como outrora os cimbros e os teutões; não pareciam inferiores a eles nem em audácia nem em número: eram trezentos mil ao todo, dos quais cento e noventa mil combatentes. 18.2 Os tigurinos foram esmagados junto do rio Árar, não por César, mas por Labieno, mandado por ele; os helvécios, quando César levava o exército para uma cidade amiga, atacaram-no de surpresa no caminho, mas ele se adiantou e se refugiou num lugar forte; ali juntou e pôs em ordem de batalha as suas forças e, quando lhe trouxeram o cavalo, disse: “Deste eu me servirei depois da vitória, para a perseguição; agora vamos contra os inimigos.” E, lançando-se a pé, atacou. 18.3 Repeliu os combatentes com o tempo e a custo, mas teve o maior trabalho junto aos carros e à paliçada, porque ali não só os homens resistiam e lutavam, mas também os filhos e as mulheres se defenderam até a morte e foram trucidados com eles, de modo que a batalha mal terminou à meia-noite. 18.4 À bela obra da vitória acrescentou outra ainda melhor: reuniu os bárbaros sobreviventes que tinham escapado da batalha, mais de cem mil, e obrigou-os a ocupar de novo a terra que tinham deixado e as cidades que tinham destruído. Fez isso com medo de que os germanos atravessassem e ocupassem a terra deserta.

19.1 Δεύτερον δὲ πρὸς Γερμανοὺς ἄντικρυς ὑπὲρ Κελτῶν ἐπολέμησε, καίτοι τὸν βασιλέα πρότερον αὐτῶν Ἀριόβιστον ἐν Ῥώμῃ σύμμαχον πεποιημένος ἀλλ’ ἦσαν ἀφόρητοι τοῖς ὑπηκόοις αὐτοῦ γείτονες, καὶ καιροῦ παραδόντος οὐκ ἂν ἐδόκουν ἐπὶ τοῖς παροῦσιν ἀτρεμήσειν, ἀλλ’ ἐπινεμήσεσθαι καὶ καθέξειν τὴν Γαλατίαν. 19.2 ὁρῶν δὲ τοὺς ἡγεμόνας ἀποδειλιῶντας, καὶ μάλιστα ὅσοι τῶν ἐπιφανῶν καὶ νέων αὐτῷ συνεξῆλθον ὡς δὴ τρυφῇ χρησόμενοι καὶ χρηματισμῷ τῇ μετὰ Καίσαρος στρατείᾳ, συναγαγὼν εἰς ἐκκλησίαν ἐκέλευσεν ἀπιέναι καὶ μὴ κινδυνεύειν παρὰ γνώμην οὕτως ἀνάνδρως καὶ μαλακῶς ἔχοντας, αὐτὸς δὲ ἔφη τὸ δέκατον τάγμα μόνον παραλαβὼν ἐπὶ τοὺς βαρβάρους πορεύσεσθαι, μήτε κρείττοσι μέλλων Κίμβρων μάχεσθαι πολεμίοις μήτε αὐτὸς ὢν Μαρίου χείρων στρατηγός. 19.3 ἐκ τούτου τὸ μὲν δέκατον τάγμα πρεσβευτὰς ἔπεμψε πρὸς αὐτὸν χάριν ἔχειν ὁμολογοῦντες, τὰ δὲ ἄλλα τοὺς ἑαυτῶν ἐκάκιζον ἡγεμόνας, ὁρμῆς δὲ καὶ προθυμίας γενόμενοι πλήρεις ἅπαντες ἠκολούθουν ὁδὸν ἡμερῶν πολλῶν, ἕως ἐν διακοσίοις τῶν πολεμίων σταδίοις κατεστρατοπέδευσαν.ἦν μὲν οὖν ὅ τι καὶ πρὸς τὴν ἔφοδον αὐτὴν ἐτέθραυστο τῆς γνώμης τοῦ Ἀριοβίστου. Γερμανοῖς γὰρ ἐπιθήσεσθαι Ῥωμαίους, ὧν ἐπερχομένων οὐκ ἂν ἐδόκουν ὑποστῆναι, μὴ προσδοκήσας ἐθαύμαζε τὴν Καίσαρος τόλμαν καὶ τὸν στρατὸν ἑώρα τεταραγμένον. 19.4 ἔτι δὲ μᾶλλον αὐτοὺς ἤμβλυνε τὰ μαντεύματα τῶν ἱερῶν γυναικῶν, αἳ ποταμῶν δίναις προσβλέπουσαι καὶ ῥευμάτων ἑλιγμοῖς καὶ ψόφοις τεκμαιρόμεναι προεθέσπιζον, οὐκ ἐῶσαι μάχην τίθεσθαι πρὶν ἐπιλάμψαι νέαν σελήνην. ταῦτα τῷ Καίσαρι πυνθανομένῳ καὶ τοὺς Γερμανοὺς ἡσυχάζοντας ὁρῶντι καλῶς ἔχειν ἔδοξεν ἀπροθύμοις οὖσιν αὐτοῖς συμβαλεῖν μᾶλλον ἢ τὸν ἐκείνων ἀναμένοντα καιρὸν καθῆσθαι. 19.5 καὶ προσβολὰς ποιούμενος τοῖς ἐρύμασι καὶ λόφοις ἐφ’ ὧν ἐστρατοπέδευον, ἐξηγρίαινε καὶ παρώξυνε καταβάντας πρὸς ὀργὴν διαγωνίσασθαι. γενομένης δὲ λαμπρᾶς τροπῆς αὐτῶν, ἐπὶ σταδίους τετρακοσίους ἄχρι τοῦ Ῥήνου διώξας κατέπλησε τοῦτο πᾶν νεκρῶν τὸ πεδίον καὶ λαφύρων, Ἀριόβιστος δὲ φθάσας μετ’ ὀλίγων διεπέρασε τὸν Ῥῆνον· ἀριθμὸν δὲ νεκρῶν μυριάδας ὀκτὼ γενέσθαι λέγουσι.

19.1 A segunda guerra, travou-a contra os germanos, abertamente em defesa dos gauleses, embora antes tivesse feito do rei deles, Ariovisto, aliado dos romanos em Roma; mas eles eram vizinhos insuportáveis dos povos sujeitos a César e, quando surgisse a ocasião, não pareciam dispostos a ficar quietos com o que tinham, mas a avançar e se apoderar da Gália. 19.2 Vendo que os oficiais tinham medo, sobretudo os jovens ilustres que o tinham acompanhado na esperança de fazer da campanha com César uma ocasião de luxo e de dinheiro, reuniu-os em assembleia e mandou que fossem embora e não se arriscassem contra a vontade, já que eram tão covardes e moles; ele, disse, tomaria só a décima legião e marcharia contra os bárbaros, porque não ia lutar contra inimigos mais fortes que os cimbros, nem ele era general pior que Mário. 19.3 Então a décima legião lhe mandou uma delegação para lhe agradecer, e as outras repreenderam os seus oficiais; e todos, cheios de ardor e de vontade, seguiram-no numa marcha de muitos dias, até acamparem a duzentos dos inimigos. Com essa aproximação, a resolução de Ariovisto já ficou um tanto abalada. Ele não esperava que os romanos atacassem os germanos, cujo ataque pensava que eles não poderiam aguentar, e admirava-se da audácia de César, e via o próprio exército perturbado. 19.4 Ainda mais os enfraqueciam as profecias das mulheres sagradas, que, olhando os redemoinhos dos rios e tirando sinais das voltas e do barulho das correntes, prediziam o futuro e não deixavam que se travasse batalha antes que brilhasse a lua nova. César, informado disso e vendo os germanos quietos, achou bom atacá-los enquanto estavam sem ânimo, em vez de ficar parado à espera do momento deles. 19.5 Atacando as fortificações e as colinas onde estavam acampados, exasperou-os e provocou-os a descer e a lutar com raiva até o fim. Eles sofreram uma derrota completa; César os perseguiu por quatrocentos , até o Reno, e encheu toda essa planície de mortos e de despojos. Ariovisto, adiantando-se com poucos, atravessou o Reno; dizem que os mortos foram oitenta mil.

20.1 Ταῦτα διαπραξάμενος τὴν μὲν δύναμιν ἐν Σηκουανοῖς ἀπέλιπε διαχειμάσουσαν, αὐτὸς δὲ τοῖς ἐν Ῥώμῃ προσέχειν βουλόμενος εἰς τὴν περὶ Πάδον Γαλατίαν κατέβη, τῆς αὐτῷ δεδομένης ἐπαρχίας οὖσαν ὁ γὰρ καλούμενος Ῥουβίκων ποταμὸς ἀπὸ τῆς ὑπὸ ταῖς Ἄλπεσι Κελτικῆς ὁρίζει τὴν ἄλλην Ἰταλίαν. 20.2 ἐνταῦθα καθήμενος ἐδημαγώγει, πολλῶν πρὸς αὐτὸν ἀφικνουμένων, διδοὺς ὧν ἕκαστος δεηθείη, καὶ πάντας ἀποπέμπων τὰ μὲν ἔχοντας ἤδη παρ’ αὐτοῦ, τὰ δὲ ἐλπίζοντας, καὶ παρὰ τὸν ἄλλον δὲ πάντα τῆς στρατείας χρόνον ἐλάνθανε τὸν Πομπήϊον ἐν μέρει νῦν μὲν τοὺς πολεμίους τοῖς τῶν πολιτῶν ὅπλοις καταστρεφόμενος, νῦν δὲ τοῖς ἀπὸ τῶν πολεμίων χρήμασιν αἱρῶν τοὺς πολίτας καὶ χειρούμενος. 20.3 ἐπεὶ δὲ Βέλγας ἤκουσε δυνατωτάτους Κελτῶν καὶ τὴν τρίτην ἁπάσης τῆς Κελτικῆς νεμομένους ἀφεστάναι, πολλὰς δή τινας μυριάδας ἐνόπλων ἀνδρῶν ἠθροικότας, ἐπιστρέψας εὐθὺς ἐχώρει τάχει πολλῷ καὶ πορθοῦσι τοὺς συμμάχους Γαλάτας ἐπιπεσὼν τοῖς πολεμίοις τοὺς μὲν ἀθρουστάτους καὶ πλείστους αἰσχρῶς ἀγωνισαμένους τρεψάμενος διέφθειρεν, ὥστε καὶ λίμνας καὶ ποταμοὺς βαθεῖς τοῖς Ῥωμαίοις νεκρῶν πλήθει περατοὺς γενέσθαι, 20.4 τῶν δ’ ἀποστάντων οἱ μὲν παρωκεάνιοι πάντες ἀμαχεὶ προσεχώρησαν ἐπὶ δὲ τοὺς ἀγριωτάτους καὶ μαχιμωτάτους τῶν τῇδε, Νερβίους, ἐστράτευσεν, οἵπερ εἰς συμμιγεῖς δρυμοὺς κατῳκημένοι, γενεὰς δὲ καὶ κτήσεις ἔν τινι βυθῷ τῆς ὕλης ἀπωτάτω θέμενοι τῶν πολεμίων, αὐτοὶ τῷ Καίσαρι ποιουμένῳ χάρακα καὶ μὴ προσδεχομένῳ τηνικαῦτα τὴν μάχην ἑξακισμύριοι τὸ πλῆθος ὄντες αἰφνιδίως προσέπεσον, καὶ τοὺς μὲν ἱππεῖς ἐτρέψαντο, τῶν δὲ ταγμάτων τὸ δωδέκατον καὶ τὸ ἕβδομον περισχόντες ἅπαντας ἀπέκτειναν τοὺς ταξιάρχους. 20.5 εἰ δὲ μὴ Καῖσαρ ἁρπάσας τὸν θυρεὸν καὶ διασχὼν τοὺς πρὸ αὐτοῦ μαχομένους ἐνέβαλε, τοῖς βαρβάροις, καὶ ἀπὸ τῶν ἄκρων τὸ δέκατον κινδυνεύοντος αὐτοῦ κατέδραμε καὶ διέκοψε τὰς τάξεις τῶν πολεμίων, οὐδεὶς ἂν δοκεῖ περιγενέσθαι νῦν δὲ τῇ Καίσαρος τόλμῃ τὴν λεγομένην ὑπὲρ δύναμιν μάχην ἀγωνισάμενοι τρέπονται μὲν οὐδ’ ὣς τοὺς Νερβίους, κατακόπτουσι δὲ ἀμυνομένους· πεντακόσιοι γὰρ ἀπὸ μυριάδων ἓξ σωθῆναι λέγονται, βουλευταὶ δὲ τρεῖς ἀπὸ τετρακοσίων.

20.1 Feito isso, deixou o exército no país dos séquanos, para passar o inverno, e ele mesmo, querendo cuidar do que se passava em Roma, desceu para a Gália do Pó, que fazia parte da província que lhe fora dada; porque o rio chamado Rubicão separa da Gália que fica ao pé dos Alpes o resto da Itália. 20.2 Ali, instalado, procurava o favor do povo: vinha muita gente ter com ele, e ele dava a cada um o que pedia e despedia a todos com uma parte já recebida e o resto em esperança. E, durante todo o resto do tempo da campanha, sem que Pompeu percebesse, ora submetia os inimigos com as armas dos cidadãos, ora conquistava e dominava os cidadãos com o dinheiro dos inimigos. 20.3 Quando soube que os belgas, os mais poderosos dos gauleses, donos da terça parte de toda a Gália, tinham se revoltado e juntado muitas dezenas de milhares de homens em armas, deu meia-volta logo e marchou com grande rapidez; caiu sobre os inimigos quando devastavam as terras dos gauleses aliados, pôs em fuga e destruiu os grupos mais compactos e numerosos, que lutaram vergonhosamente, de modo que os romanos atravessavam lagoas e rios fundos sobre a multidão de mortos. 20.4 Dos revoltosos, os que moravam junto do Oceano se renderam todos sem combate; e ele marchou contra os mais ferozes e mais belicosos daquelas terras, os nérvios. Estes moravam em matas fechadas e tinham posto as famílias e os bens num recanto bem fundo da floresta, o mais longe possível dos inimigos; e eles mesmos, em número de sessenta mil, caíram de repente sobre César quando ele fazia o acampamento e não esperava a batalha naquele momento; puseram em fuga a cavalaria e, cercando a décima segunda e a sétima legiões, mataram todos os centuriões. 20.5 Se César não tivesse agarrado um escudo e, abrindo caminho entre os que lutavam à sua frente, se lançado contra os bárbaros, e se a décima legião, vendo-o em perigo, não tivesse descido correndo das alturas e rompido as fileiras dos inimigos, parece que ninguém teria escapado. Mas, graças à audácia de César, travaram uma batalha, como se diz, acima das suas forças, e nem assim conseguiram pôr em fuga os nérvios, mas os trucidaram enquanto ainda se defendiam: diz-se que de sessenta mil se salvaram quinhentos, e de quatrocentos senadores, três.

21.1 Ταῦτα ἡ σύγκλητος πυθομένη πεντεκαίδεκα ἡμέρας ἐψηφίσατο θύειν τοῖς θεοῖς καὶ σχολάζειν ἑορτάζοντας, ὅσας ἐπ’ οὐδεμιᾷ νίκῃ πρότερον. καὶ γὰρ ὁ κίνδυνος ἐφάνη μέγας, ἐθνῶν ἅμα τοσούτων ἀναρραγέντων, καὶ τὸ νίκημα λαμπρότερον, ὅτι Καῖσαρ ἦν ὁ νικῶν, ἡ πρὸς ἐκεῖνον εὔνοια τῶν πολλῶν ἐποίει. Καῖσαρ δ’ αὐτὸς εὖ θέμενος τὰ κατὰ τὴν Γαλατίαν πάλιν ἐν τοῖς περὶ Πάδον χωρίοις διεχείμαζε συσκευαζόμενος τὴν πόλιν. 21.2 οὐ γὰρ μόνον οἱ τὰς ἀρχὰς παραγγέλλοντες ἐκείνῳ χρώμενοι χορηγῷ καὶ τοῖς παρ’ ἐκείνου χρήμασι διαφθείροντες τὸν δῆμον ἀνηγορεύοντο, καὶ πᾶν ἔπραττον ὃ τὴν ἐκείνου δύναμιν αὔξειν ἔμελλεν, ἀλλὰ καὶ τῶν ἐπιφανεστάτων ἀνδρῶν καὶ μεγίστων οἱ πλεῖστοι συνῆλθον πρὸς αὐτὸν εἰς Λοῦκαν, Πομπήϊός τε καὶ Κράσσος καὶ Ἄππιος ὁ τῆς Σαρδόνος ἡγεμὼν καὶ Νέπως ὁ τῆς Ἰβηρίας ἀνθύπατος, ὥστε ῥαβδούχους μὲν ἑκατὸν εἴκοσι γενέσθαι, συγκλητικοὺς δὲ πλείονας ἢ διακοσίους. 21.3 βουλὴν δὲ θέμενοι διεκρίθησαν ἐπὶ τούτοις· ἔδει Πομπήϊον μὲν καὶ Κράσσον ὑπάτους ἀποδειχθῆναι, Καίσαρι δὲ χρήματα καὶ πενταετίαν ἄλλην ἐπιμετρηθῆναι τῆς στρατηγίας, ὃ καὶ παραλογώτατον ἐφαίνετο τοῖς νοῦν ἔχουσιν. οἱ γὰρ τοσαῦτα χρήματα παρὰ Καίσαρος λαμβάνοντες ὡς οὐκ ἔχοντι διδόναι τὴν βουλὴν ἔπειθον, μᾶλλον δὲ ἠνάγκαζον ἐπιστένουσαν οἷς ἐψηφίζοντο, Κάτωνος μὲν οὐ παρόντος, 21.4 ἐπίτηδες γὰρ αὐτὸν εἰς Κύπρον ἀπεδιοπομπήσαντο, Φαωνίου δέ, ὃς ἦν ζηλωτὴς Κάτωνος, ὡς οὐδὲν ἐπέραινεν ἀντιλέγων, ἐξαλλομένου διὰ θυρῶν καὶ βοῶντος εἰς τὸ πλῆθος. ἀλλὰ προσεῖχεν οὐδείς, τῶν μὲν Πομπήϊον αἰδουμένων καὶ Κράσσον, οἱ δὲ πλεῖστοι Καίσαρι χαριζόμενοι καὶ πρὸς τὰς ἀπ’ ἐκείνου ζῶντες ἐλπίδας ἡσύχαζον.

21.1 Ao saber disso, o senado decretou quinze dias de sacrifícios aos deuses e de descanso em festa, como nunca antes por nenhuma vitória. O perigo, de fato, parecera grande, com tantos povos sublevados ao mesmo tempo, e a simpatia da multidão por César tornava a vitória mais brilhante, porque o vencedor era ele. César, depois de pôr em ordem as coisas da Gália, passou de novo o inverno nas terras do Pó, manobrando a política de Roma. 21.2 Não só os candidatos aos cargos se serviam dele como financiador e se elegiam corrompendo o povo com o dinheiro dele, e faziam tudo o que pudesse aumentar o seu poder, mas também a maior parte dos homens mais ilustres e mais poderosos foi encontrá-lo em Luca: Pompeu, Crasso, Ápio, o governador da Sardenha, e Nepos, o da Hispânia, de modo que se juntaram ali cento e vinte e mais de duzentos senadores. 21.3 Fizeram conselho e se separaram com este acordo: Pompeu e Crasso deviam ser eleitos cônsules, e a César se dariam dinheiro e mais cinco anos de comando, o que pareceu a coisa mais absurda aos homens de juízo. Porque os que recebiam de César tanto dinheiro persuadiam o senado a dar-lhe dinheiro como se ele não tivesse, ou melhor, o obrigavam, e o senado gemia com o que votava. Catão não estava presente: 21.4 tinham-no despachado de propósito para Chipre; e Favônio, que era um imitador de Catão, como não conseguia nada falando contra, saiu porta afora e gritava para a multidão. Mas ninguém lhe dava atenção: uns respeitavam Pompeu e Crasso, e a maioria, para agradar a César e porque vivia das esperanças que tinha nele, ficava calada.

12 de 18 · índice