César
O Rubicão (28–35)
As palavras sublinhadas têm nota: toque para ver o sentido.
28.1 Καίσαρι δὲ πάλαι μὲν ἐδέδοκτο καταλύειν Πομπήϊον, ὥσπερ ἀμέλει κἀκείνῳ τοῦτον Κράσσου γὰρ ἐν Πάρθοις ἀπολωλότος, ὃς ἦν ἔφεδρος ἀμφοῖν, ἀπελείπετο τῷ μὲν ὑπὲρ τοῦ γενέσθαι μεγίστῳ τὸν ὄντα καταλύειν, τῷ δέ, ἵνα μὴ πάθῃ τοῦτο, προαναιρεῖν ὃν ἐδεδοίκει. 28.2 τοῦτο δὲ Πομπηΐῳ μὲν ἐξ ὀλίγου φοβεῖσθαι παρέστη τέως ὑπερορῶντι Καίσαρος, ὡς οὐ χαλεπὸν ἔργον ὃν αὐτὸς ηὔξησε καταλυθῆναι πάλιν ὑπ’ αὐτοῦ, Καῖσαρ δὲ ἀπ’ ἀρχῆς ὑπόθεσιν ταύτην πεποιημένος, ἀπὸ τῶν ἀνταγωνιστῶν ὥσπερ ἀθλητὴς ἑαυτὸν ἀποστήσας μακρὰν καὶ τοῖς Κελτικοῖς ἐγγυμνασάμενος πολέμοις ἐπήσκησε μὲν τὴν δύναμιν, ηὔξησε δὲ τὴν δόξαν, 28.3 ἀπὸ τῶν ἔργων εἰς ἀντίπαλον ἀρθεὶς τοῖς Πομπηΐου κατορθώμασι, λαμβάνων προφάσεις τὰς μὲν αὐτοῦ Πομπηΐου, τὰς δὲ τῶν καιρῶν ἐνδιδόντων καὶ τῆς ἐν Ῥώμῃ κακοπολιτείας, δι’ ἣν οἱ μὲν ἀρχὰς μετιόντες ἐν μέσῳ θέμενοι τραπέζας ἐδέκαζον ἀναισχύντως τὰ πλήθη, κατῄει δὲ ὁ δῆμος ἔμμισθος, οὐ ψήφοις ὑπὲρ τοῦ δεδωκότος, ἀλλὰ τόξοις καὶ ξίφεσι καὶ σφενδόναις ἁμιλλώμενος. 28.4 αἵματι δὲ καὶ νεκροῖς πολλάκις αἰσχύναντες τὸ βῆμα διεκρίθησαν, ἀναρχίᾳ τὴν πόλιν ὥσπερ ἀκυβέρνητον ναῦν ὑποφερομένην ἀπολιπόντες, ὥστε τοὺς νοῦν ἔχοντας ἀγαπᾶν εἰ πρὸς μηδὲν αὐτοῖς χεῖρον, ἀλλὰ μοναρχίαν ἐκ τοιαύτης παραφροσύνης καὶ τοσούτου κλύδωνος ἐκπεσεῖται τὰ πράγματα, πολλοὶ δὲ ἦσαν οἱ καὶ λέγειν ἐν μέσῳ τολμῶντες ἤδη πλὴν ὑπὸ μοναρχίας ἀνήκεστον εἶναι τὴν πολιτείαν, καὶ τὸ φάρμακον τοῦτο χρῆναι τοῦ πρᾳοτάτου τῶν ἰατρῶν ἀνασχέσθαι προσφέροντος, ὑποδηλοῦντες τὸν Πομπήϊον. 28.5 ἐπεὶ δὲ κἀκεῖνος λόγῳ παραιτεῖσθαι καλλωπιζόμενος ἔργῳ παντὸς μᾶλλον ἐπέραινεν ἐξ ὧν ἀναδειχθήσοιτο δικτάτωρ, συμφρονήσαντες οἱ περὶ Κάτωνα πείθουσι τὴν γερουσίαν ὕπατον αὐτὸν ἀποδεῖξαι μόνον, ὡς μὴ βιάσαιτο δικτάτωρ γενέσθαι, νομιμωτέρᾳ μοναρχίᾳ παρηγορηθείς, οἱ δὲ καὶ χρόνον ἐπεψηφίσαντο τῶν ἐπαρχιῶν· δύο δὲ εἶχεν, Ἰβηρίαν καὶ Λιβύην σύμπασαν, ἃς διῴκει πρεσβευτὰς ἀποστέλλων καὶ στρατεύματα τρέφων, οἷς ἐλάμβανεν ἐκ τοῦ δημοσίου ταμιείου χίλια τάλαντα καθ’ ἕκαστον ἐνιαυτόν.
28.1 César já tinha decidido havia muito tempo derrubar Pompeu, como, sem dúvida, também Pompeu a ele. Morto entre os partos Crasso, que estava à espera de lutar com o vencedor dos dois, restava a um, para se tornar o maior, derrubar o que já era, e ao outro, para não sofrer isso, eliminar antes aquele que temia. 28.2 Pompeu só pouco tempo antes tinha começado a temer isso, porque até então desprezava César e achava que não seria difícil derrubar de novo quem ele mesmo tinha feito crescer. César, ao contrário, tinha esse propósito desde o princípio: como um atleta, afastou-se para longe dos rivais, exercitou-se nas guerras da Gália, treinou o exército e aumentou a sua glória, 28.3 elevando-se pelos seus feitos até se igualar às vitórias de Pompeu. Tomava os pretextos que lhe ofereciam ora o próprio Pompeu, ora as circunstâncias e o mau governo de Roma, onde os candidatos aos cargos punham mesas em público e compravam sem vergonha a multidão, e o povo descia ao fórum pago, lutando pelo que lhe pagara não com votos, mas com arcos, espadas e fundas. 28.4 Muitas vezes se separavam depois de manchar a tribuna de sangue e de cadáveres, deixando a cidade na anarquia, como um navio sem piloto à deriva, de modo que os homens de juízo se dariam por contentes se, de tanta loucura e de tamanha tempestade, as coisas não fossem dar em nada pior que a monarquia. E muitos já ousavam dizer em público que a república só tinha remédio com a monarquia e que era preciso aceitar esse remédio quando o desse o mais brando dos médicos, aludindo a Pompeu. 28.5 Como Pompeu, que em palavras se fazia de rogado, na prática fazia de tudo para ser nomeado ditador, Catão e os seus se puseram de acordo e convenceram o senado a nomeá-lo cônsul sozinho, para que, consolado com uma monarquia mais legal, não forçasse a sua nomeação como ditador; e votaram também a prorrogação das suas províncias. Tinha duas, a Hispânia e toda a África, que governava mandando legados e mantendo exércitos, para os quais recebia do tesouro público mil por ano.
29.1 Ἐκ τούτου Καῖσαρ ὑπατείαν ἐμνᾶτο πέμπων, καὶ χρόνον ὁμοίως τῶν ἰδίων ἐπαρχιῶν, τὸ μὲν οὖν πρῶτον Πομπηΐου σιωπῶντος οἱ περὶ Μάρκελλον καὶ Λέντλον ἠναντιοῦντο, μισοῦντες ἄλλως Καίσαρα καὶ τοῖς ἀναγκαίοις οὐκ ἀναγκαῖα προστιθέντες εἰς ἀτιμίαν αὐτοῦ καὶ προπηλακισμόν. 29.2 Νεοκωμίτας γὰρ ἔναγχος ὑπὸ Καίσαρος ἐν Γαλατίᾳ κατῳκισμένους ἀφῃροῦντο τῆς πολιτείας καὶ Μάρκελλος ὑπατεύων ἕνα τῶν ἐκεῖ βουλευτῶν εἰς Ῥώμην ἀφικόμενον ᾔκιστο ῥάβδοις, ἐπιλέγων ὡς ταῦτα τοῦ μὴ Ῥωμαῖον εἶναι παράσημα προστίθησιν αὐτῷ, καὶ δεικνύειν ἀπιόντα Καίσαρι ἐκέλευε. μετὰ δὲ Μάρκελλον, ἤδη Καίσαρος τὸν Γαλατικὸν πλοῦτον ἀρύεσθαι ῥύδην ἀφεικότος πᾶσι τοῖς πολιτευομένοις, καὶ Κουρίωνα μὲν δημαρχοῦντα πολλῶν ἐλευθερώσαντος δανείων, 29.3 Παύλῳ δὲ ὑπατεύοντι χίλια καὶ πεντακόσια τάλαντα δόντος, ἀφ’ ὧν καὶ τὴν βασιλικὴν ἐκεῖνος, ὀνομαστὸν ἀνάθημα, τῇ ἀγορᾷ προσεκόσμησεν ἀντὶ τῆς Φουλβίας οἰκοδομηθεῖσαν, οὕτω δὴ φοβηθεὶς τὴν σύστασιν ὁ Πομπήϊος ἀναφανδὸν ἤδη δι’ ἑαυτοῦ καὶ τῶν φίλων ἔπραττεν ἀποδειχθῆναι διάδοχον Καίσαρι τῆς ἀρχῆς, καὶ πέμπων ἀπῄτει τοὺς στρατιώτας οὓς ἔχρησεν αὐτῷ πρὸς τοὺς Κελτικοὺς ἀγῶνας, ὁ δὲ ἀποπέμπει, δωρησάμενος ἕκαστον ἄνδρα πεντήκοντα καὶ διακοσίαις δραχμαῖς. 29.4 οἱ δὲ τούτους Πομπηΐῳ κομίσαντες εἰς μὲν τὸ πλῆθος οὐκ ἐπιεικεῖς οὐδὲ χρηστοὺς κατέσπειραν λόγους ὑπὲρ τοῦ Καίσαρος, αὐτὸν δὲ Πομπήϊον ἐλπίσι κεναῖς διέφθειραν, ὡς ποθούμενον ὑπὸ τῆς Καίσαρος στρατιᾶς καὶ τὰ μὲν ἐνταῦθα διὰ φθόνον πολιτείας ὑπούλου μόλις ἔχοντα, τῆς δὲ ἐκεῖ δυνάμεως ἑτοίμης ὑπαρχούσης αὐτῷ, κἂν μόνον ὑπερβάλωσιν εἰς Ἰταλίαν εὐθὺς ἐσομένης πρὸς ἐκεῖνον οὕτως γεγονέναι τὸν Καίσαρα πλήθει στρατειῶν λυπηρὸν αὐτοῖς καὶ φόβῳ μοναρχίας ὕποπτον. 29.5 ἐπὶ τούτοις Πομπήϊος ἐχαυνοῦτο καὶ παρασκευῆς μὲν ἠμέλει στρατιωτῶν, ὡς μὴ δεδοικώς, λόγοις δὲ καὶ γνώμαις κατεπολιτεύετο τῷ δοκεῖν Καίσαρα, καταψηφιζόμενος ὧν ἐκεῖνος οὐδὲν ἐφρόντιζεν· ἀλλὰ καὶ λέγεταί τινα τῶν ἀφιγμένων παρ’ αὐτὸν ταξιάρχων ἑστῶτα πρὸ τοῦ βουλευτηρίου καὶ πυθόμενον ὡς οὐ δίδωσιν ἡ γερουσία Καίσαρι χρόνον τῆς ἀρχῆς, “ἀλλ’ αὕτη” φάναι “δώσει,” κρούσαντα τῇ χειρὶ τὴν λαβὴν τῆς μαχαίρας.
29.1 Então César mandou pedir o consulado e, do mesmo modo, a prorrogação das suas próprias províncias. No começo, como Pompeu ficava calado, Marcelo e Lêntulo e os seus se opuseram: odiavam César de qualquer modo e acrescentavam ao necessário o desnecessário, para o desonrar e humilhar. 29.2 Tiraram a cidadania aos habitantes de Novo Como, colônia estabelecida havia pouco por César na Gália; e Marcelo, quando era cônsul, mandou açoitar com varas um dos senadores de lá que viera a Roma, dizendo que lhe deixava aquelas marcas como sinal de que não era romano, e mandou-o ir mostrá-las a César. Depois de Marcelo, quando César já deixava todos os que faziam política tirarem às mãos cheias da riqueza da Gália, quando já tinha livrado de muitas dívidas Cúrio, que era da plebe, 29.3 e dado mil e quinhentos ao cônsul Paulo, com que este enfeitou o fórum com a basílica, monumento famoso, construída no lugar da Fúlvia, então, sim, Pompeu, temendo aquela coligação, passou a agir abertamente, por si e pelos amigos, para que se nomeasse um sucessor de César no comando, e mandou pedir de volta os soldados que lhe emprestara para as guerras da Gália. César os mandou, depois de dar de presente a cada homem duzentas e cinquenta . 29.4 Mas os que os levaram a Pompeu espalharam na multidão sobre César boatos que não eram razoáveis nem verdadeiros, e iludiram o próprio Pompeu com esperanças vãs: diziam que o exército de César sentia falta dele, e que, se aqui mal se mantinha por causa da inveja de uma vida política doente por dentro, o exército de lá estava pronto para servi-lo e, mal atravessasse para a Itália, logo passaria para o seu lado; tão odioso se tinha tornado César para eles pelo grande número de campanhas, e tão suspeito pelo medo da monarquia. 29.5 Com isso Pompeu se envaidecia e descuidava de preparar soldados, como quem não tem medo; combatia César em discursos e pareceres, fazendo votar contra ele medidas com que César não se importava nada. Diz-se até que um dos centuriões que tinham vindo da parte de César, parado diante do senado, ao saber que o senado não dava a César a prorrogação do comando, disse: “Mas esta há de dar”, batendo com a mão no punho da espada.
30.1 Οὐ μὴν ἀλλ’ ἥ γε παρὰ Καίσαρος ἀξίωσις τὸ πρόσχημα τῆς δικαιολογίας λαμπρὸν εἶχεν. ἠξίου γὰρ αὐτός τε καταθέσθαι τὰ ὅπλα, καὶ Πομπηΐου ταὐτὸ πράξαντος ἀμφοτέρους ἰδιώτας γενομένους εὑρίσκεσθαί τι παρὰ τῶν πολιτῶν ἀγαθόν, ὡς τοὺς αὐτὸν μὲν ἀφαιρουμένους, ἐκείνῳ δὲ ἣν εἶχε βεβαιοῦντας δύναμιν, ἕτερον διαβάλλοντας ἕτερον κατασκευάζειν τύραννον. 30.2 ταῦτα προκαλούμενος ἐν τῷ δήμῳ Κουρίων ὑπὲρ Καίσαρος ἐκροτεῖτο λαμπρῶς· οἱ δὲ καὶ στεφάνους ἐπ’ αὐτὸν ὥσπερ ἀθλητὴν ἀνθοβολοῦντες ἠφίεσαν. Ἀντώνιος δὲ δημαρχῶν Καίσαρος ὑπὲρ τούτων ἐπιστολὴν κομισθεῖσαν εἰς τὸ πλῆθος ἐξήνεγκε καὶ ἀνέγνω βίᾳ τῶν ὑπάτων, ἐν δὲ τῇ βουλῇ Σκηπίων μὲν ὁ Πομπηΐου πενθερὸς εἰσηγήσατο γνώμην, ἂν ἐν ἡμέρᾳ ῥητῇ μὴ κατάθηται τὰ ὅπλα Καῖσαρ, ἀποδειχθῆναι πολέμιον αὐτόν. 30.3 ἐρωτώντων δὲ τῶν ὑπάτων εἰ δοκεῖ Πομπήϊον ἀφεῖναι τοὺς στρατιώτας, καὶ πάλιν, εἰ δοκεῖ Καίσαρα, τῇ μὲν ὀλίγοι παντάπασι, τῇ δὲ πάντες παρ’ ὀλίγους προσέθεντο τῶν δὲ περὶ Ἀντώνιον πάλιν ἀξιούντων ἀμφοτέρους τὴν ἀρχὴν ἀφεῖναι, πάντες ὁμαλῶς προσεχώρησαν. ἀλλὰ ἐκβιαζομένου Σκηπίωνος, καὶ Λέντλου τοῦ ὑπάτου βοῶντος ὅπλων δεῖν πρὸς ἄνδρα λῃστήν, οὐ ψήφων, τότε μὲν διελύθησαν καὶ μετεβάλοντο τὰς ἐσθῆτας ἐπὶ πένθει διὰ τὴν στάσιν.
30.1 Contudo, o pedido de César tinha uma brilhante aparência de justiça. Ele propunha depor as armas e que Pompeu fizesse o mesmo, e que os dois, tornando-se simples cidadãos, esperassem dos concidadãos alguma recompensa; porque os que o despojavam a ele e confirmavam a Pompeu o poder que tinha, acusando um de tirano, faziam do outro um tirano. 30.2 Quando Cúrio fez essa proposta, em nome de César, diante do povo, foi aplaudido com entusiasmo; e houve até quem lhe atirasse coroas e flores, como a um atleta. Antônio, que era da plebe, levou à multidão uma carta de César sobre isso, que lhe tinham trazido, e leu-a a despeito dos cônsules. No senado, Cipião, o sogro de Pompeu, propôs que, se César não depusesse as armas num dia marcado, fosse declarado inimigo público. 30.3 Os cônsules perguntaram se queriam que Pompeu dispensasse os soldados e, de novo, se queriam que César os dispensasse; à primeira pergunta pouquíssimos disseram que sim, à segunda todos, menos poucos. Mas, quando Antônio e os seus pediram de novo que os dois deixassem o comando, todos concordaram por igual. Como Cipião, porém, insistia com violência, e o cônsul Lêntulo gritava que contra um bandido eram precisas armas, não votos, então se separaram e mudaram de roupa, como em luto, por causa da discórdia.
31.1 Ἐπεὶ δὲ παρὰ Καίσαρος ἧκον ἐπιστολαὶ μετριάζειν δοκοῦντος ἠξίου γὰρ ἀφεὶς τὰ ἄλλα πάντα τὴν ἐντὸς Ἄλπεων καὶ τὸ Ἰλλυρικὸν μετὰ δυεῖν ταγμάτων αὐτῷ δοθῆναι, μέχρι οὗ τὴν δευτέραν ὑπατείαν μέτεισι, καὶ Κικέρων ὁ ῥήτωρ ἄρτι παρὼν ἐκ Κιλικίας καὶ διαλλαγὰς πράττων ἐμάλαττε τὸν Πομπήϊον, ὁ δὲ τἆλλα συγχωρῶν τοὺς στρατιώτας ἀφῄρει. καὶ Κικέρων μὲν ἔπειθε τοὺς Καίσαρος φίλους συνενδόντας ἐπὶ ταῖς εἰρημέναις ἐπαρχίαις καὶ στρατιώταις μόνοις ἑξακισχιλίοις ποιεῖσθαι τὰς διαλύσεις, 31.2 Πομπηΐου δὲ καμπτομένου καὶ διδόντος οἱ περὶ Λέντλον οὐκ εἴων ὑπατεύοντες, ἀλλὰ καὶ τῆς βουλῆς Ἀντώνιον καὶ Κουρίωνα προπηλακίσαντες ἐξήλασαν ἀτίμως, τὴν εὐπρεπεστάτην Καίσαρι τῶν προφάσεων αὐτοὶ μηχανησάμενοι, καὶ δι’ ἧς μάλιστα τοὺς στρατιώτας παρώξυνεν, ἐπιδεικνύμενος ἄνδρας ἐλλογίμους καὶ ἄρχοντας ἐπὶ μισθίων ζευγῶν πεφευγότας ἐν ἐσθῆσιν οἰκετικαῖς. οὕτω γὰρ ἀπὸ Ῥώμης σκευάσαντες ἑαυτοὺς διὰ φόβον ὑπεξῄεσαν.
31.1 Depois chegaram cartas de César, que parecia moderar-se: pedia que, abrindo mão de todo o resto, lhe dessem a Gália aquém dos Alpes e o Ilírico com duas legiões, até que se candidatasse ao segundo consulado. E o orador Cícero, que acabava de chegar da Cilícia e trabalhava por um acordo, tentava abrandar Pompeu; este concedia o resto, mas lhe tirava os soldados. Cícero procurava convencer os amigos de César a ceder e a fazer o acordo com as províncias de que se falou e só seis mil soldados; 31.2 e Pompeu se deixava dobrar e consentia, mas Lêntulo, que era cônsul, e os seus não deixaram; e ainda insultaram Antônio e Cúrio e os expulsaram do senado com desonra, criando eles mesmos para César o mais belo dos pretextos, aquele com que ele mais inflamou os soldados, mostrando-lhes homens ilustres e magistrados que tinham fugido em carros de aluguel, com roupas de escravos. Pois foi assim que, disfarçados, eles saíram de Roma, por medo.
32.1 Ἦσαν μὲν οὖν περὶ αὐτὸν οὐ πλείους ἱππέων τριακοσίων καὶ πεντακισχιλίων ὁπλιτῶν τὸ γὰρ ἄλλο στράτευμα πέραν Ἄλπεων ἀπολελειμμένον ἔμελλον ἄξειν οἱ πεμφθέντες. ὁρῶν δὲ τὴν ἀρχὴν ὧν ἐνίστατο πραγμάτων καὶ τὴν ἔφοδον οὐ πολυχειρίας δεομένην ἐν τῷ παρόντι μᾶλλον ἢ θάμβει τε τόλμης καὶ τάχει καιροῦ καταληπτέαν οὖσαν, 32.2 ἐκπλήξειν γὰρ ἀπιστούμενος ῥᾷον ἢ βιάσεσθαι μετὰ παρασκευῆς ἐπελθών, τοὺς μὲν ἡγεμόνας καὶ ταξιάρχους ἐκέλευσε μαχαίρας ἔχοντας ἄνευ τῶν ἄλλων ὅπλων κατασχεῖν Ἀρίμινον τῆς Κελτικῆς μεγάλην πόλιν, ὡς ἐνδέχεται μάλιστα φεισαμένους φόνου καὶ ταραχῆς Ὁρτησίῳ δὲ τὴν δύναμιν παρέδωκεν. 32.3 αὐτὸς δὲ τὴν μὲν ἡμέραν διῆγεν ἐν φανερῷ μονομάχοις ἐφεστὼς γυμναζομένοις καὶ θεώμενος μικρὸν δὲ πρὸ ἑσπέρας θεραπεύσας τὸ σῶμα καὶ παρελθὼν εἰς τὸν ἀνδρῶνα καὶ συγγενόμενος βραχέα τοῖς παρακεκλημένοις ἐπὶ τὸ δεῖπνον, ἤδη συσκοτάζοντος ἐξανέστη, τοὺς μὲν ἄλλους φιλοφρονηθεὶς καὶ κελεύσας περιμένειν αὐτὸν ὡς ἐπανελευσόμενον, ὀλίγοις δὲ τῶν φίλων προείρητο μὴ κατὰ τὸ αὐτὸ πάντας, ἄλλον δὲ ἄλλῃ διώκειν. 32.4 αὐτὸς δὲ τῶν μισθίων ζευγῶν ἐπιβὰς ἑνὸς ἤλαυνεν ἑτέραν τινὰ πρῶτον ὁδόν, εἶτα πρὸς τὸ Ἀρίμινον ἐπιστρέψας, ὡς ἦλθεν ἐπὶ τὸν διορίζοντα τὴν ἐντὸς Ἄλπεων Γαλατίαν ἀπὸ τῆς ἄλλης Ἰταλίας ποταμὸν (Ῥουβίκων καλεῖται), καὶ λογισμὸς αὐτὸν εἰσῄει μᾶλλον ἐγγίζοντα τῷ δεινῷ καὶ περιφερόμενον τῷ μεγέθει τῶν τολμωμένων, 32.5 ἔσχετο δρόμου· καὶ τὴν πορείαν ἐπιστήσας πολλὰ μὲν αὐτὸς ἐν ἑαυτῷ διήνεγκε σιγῇ τὴν γνώμην ἐπ’ ἀμφότερα μεταλαμβάνων, καὶ τροπὰς ἔσχεν αὐτῷ τότε τὸ βούλευμα πλείστας πολλὰ δὲ καὶ τῶν φίλων τοῖς παροῦσιν, ὧν ἦν καὶ Πολλίων Ἀσίννιος, συνδιηπόρησεν, ἀναλογιζόμενος ἡλίκων κακῶν ἄρξει πᾶσιν ἀνθρώποις ἡ διάβασις, ὅσον τε λόγον αὐτῆς τοῖς αὖθις ἀπολείψουσι. 32.6 τέλος δὲ μετὰ θυμοῦ τινος ὥσπερ ἀφεὶς ἑαυτὸν ἐκ τοῦ λογισμοῦ πρὸς τὸ μέλλον, καὶ τοῦτο δὴ τὸ κοινὸν τοῖς εἰς τύχας ἐμβαίνουσιν ἀπόρους καὶ τόλμας προοίμιον ὑπειπὼν, “Ἀνερρίφθω κύβος,” ὥρμησε πρὸς τὴν διάβασιν καὶ δρόμῳ τὸ λοιπὸν ἤδη χρώμενος εἰσέπεσε πρὸ ἡμέρας εἰς τὸ Ἀρίμινον καὶ κατέσχε. λέγεται δὲ τῇ προτέρᾳ νυκτὶ τῆς διαβάσεως ὄναρ ἰδεῖν ἔκθεσμον ἐδόκει γὰρ αὐτὸς τῇ ἑαυτοῦ μητρὶ μίγνυσθαι τὴν ἄρρητον μῖξιν.
32.1 César não tinha consigo mais de trezentos cavaleiros e cinco mil soldados de infantaria; o resto do exército tinha ficado do outro lado dos Alpes, e os que ele mandara iam trazê-lo. Mas viu que o começo da empresa em que se metia, e a investida, não pediam no momento um grande número de braços, e que era preciso antes tomar a ocasião pelo assombro da audácia e pela rapidez, 32.2 porque assustaria mais facilmente atacando quando ninguém acreditasse do que venceria pela força chegando bem preparado. Mandou então os oficiais e os centuriões, só com as espadas, sem as outras armas, ocupar Arímino, uma grande cidade da Gália, evitando o mais possível mortes e tumultos; e entregou o exército a Hortênsio. 32.3 Ele mesmo passou o dia à vista de todos, assistindo aos exercícios dos gladiadores e olhando-os; pouco antes da tarde, cuidou do corpo, entrou na sala de jantar e esteve um pouco com os convidados; quando já escurecia, levantou-se, falou com amabilidade aos outros e pediu que o esperassem, como se fosse voltar; a poucos amigos já tinha dito que o seguissem, não todos pelo mesmo caminho, mas cada um por um lado. 32.4 Ele subiu num dos carros de aluguel e seguiu primeiro por outro caminho; depois voltou-se para Arímino. Quando chegou ao rio que separa da Itália a Gália aquém dos Alpes (chama-se Rubicão), e começou a refletir, à medida que se aproximava do perigo e se sentia abalado pela grandeza da sua ousadia, 32.5 parou a corrida. Detendo a marcha, ficou muito tempo pesando as coisas consigo mesmo em silêncio, mudando de parecer ora para um lado, ora para o outro, e a sua decisão passou então por muitíssimas reviravoltas; discutiu também longamente as suas dúvidas com os amigos que estavam ali, entre os quais Asínio Polião, considerando de quantos males a travessia seria o começo para todos os homens e quanta fama ela deixaria à posteridade. 32.6 Por fim, com uma espécie de arrebatamento, como quem se lança do raciocínio para o futuro, e dizendo aquela frase que é o prelúdio comum dos que se atiram a sortes sem saída e a ousadias, “Seja lançado o dado”, arrojou-se à travessia e, correndo dali em diante, entrou em Arímino antes do dia e ocupou a cidade. Diz-se que, na noite anterior à travessia, teve um sonho monstruoso: pareceu-lhe que se unia à própria mãe, na união que não se pode dizer.
33.1 Ἐπεὶ δὲ κατελήφθη τὸ Ἀρίμινον, ὥσπερ ἀνεῳγμένου τοῦ πολέμου πλατείαις πύλαις ἐπὶ πᾶσαν ὁμοῦ τὴν γῆν καὶ θάλασσαν, καὶ συγκεχυμένων ἅμα τοῖς ὅροις τῆς ἐπαρχίας τῶν νόμων τῆς πόλεως, οὐκ ἄνδρας ἄν τις ᾠήθη καὶ γυναῖκας, ὥσπερ ἄλλοτε, σὺν ἐκπλήξει διαφοιτᾶν τῆς Ἰταλίας, ἀλλὰ τὰς πόλεις αὐτὰς ἀνισταμένας φυγῇ διαφέρεσθαι δι’ ἀλλήλων, 33.2 τὴν δὲ Ῥώμην ὥσπερ ὑπὸ ῥευμάτων πιμπλαμένην φυγαῖς τῶν πέριξ δήμων καὶ μεταστάσεσιν, οὔτε ἄρχοντι πεῖσαι ῥᾳδίαν οὖσαν οὔτε λόγῳ καθεκτήν, ἐν πολλῷ κλύδωνι καὶ σάλῳ μικρὸν ἀπολιπεῖν αὐτὴν ὑφ’ αὑτῆς ἀνατετράφθαι. πάθη γὰρ ἀντίπαλα καὶ βίαια κατεῖχε κινήματα πάντα τόπον. 33.3 οὔτε γὰρ τὸ χαῖρον ἡσυχίαν ἦγεν, ἀλλὰ τῷ δεδοικότι καὶ λυπουμένῳ κατὰ πολλὰ συμπῖπτον ἐν μεγάλῃ πόλει καὶ θρασυνόμενον ὑπὲρ τοῦ μέλλοντος δι’ ἐρίδων ἦν, αὐτόν τε Πομπήϊον ἐκπεπληγμένον ἄλλος ἀλλαχόθεν ἐτάραττε, τοῖς μὲν, ὡς ηὔξησε Καίσαρα καθ’ ἑαυτοῦ καὶ τῆς ἡγεμονίας, εὐθύνας ὑπέχοντα, τῶν δέ, ὅτι παρείκοντα καὶ προτεινόμενον εὐγνώμονας διαλύσεις ἐφῆκε τοῖς περὶ Λέντλον ὑβρίσαι, κατηγορούντων. 33.4 Φαώνιος δὲ αὐτὸν ἐκέλευε τῷ ποδὶ κτυπεῖν τὴν γῆν, ἐπεὶ μεγαληγορῶν ποτε πρὸς τὴν σύγκλητον οὐδὲν εἴα πολυπραγμονεῖν οὐδὲ φροντίζειν ἐκείνους τῆς ἐπὶ τὸν πόλεμον παρασκευῆς· αὐτὸς γὰρ, ὅταν ἐπίῃ, κρούσας τὸ ἔδαφος τῷ ποδὶ στρατευμάτων ἐμπλήσειν τὴν Ἰταλίαν. 33.5 οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τότε πλήθει δυνάμεως ὑπερέβαλλεν ὁ Πομπήϊος τὴν Καίσαρος· εἴασε δ’ οὐδεὶς τὸν ἄνδρα χρήσασθαι τοῖς ἑαυτοῦ λογισμοῖς, ἀλλὰ ὑπ’ ἀγγελμάτων πολλῶν καὶ ψευδῶν καὶ φόβων, ὡς ἐφεστῶτος ἤδη τοῦ πολέμου καὶ πάντα κατέχοντος, εἴξας καὶ συνεκκρουσθεὶς τῇ πάντων φορᾷ ψηφίζεται ταραχὴν ὁρᾶν, καὶ τὴν πόλιν ἐξέλιπε κελεύσας ἕπεσθαι τὴν γερουσίαν, καὶ μηδένα μένειν τῶν πρὸ τῆς τυραννίδος ᾑρημένων τὴν πατρίδα καὶ τὴν ἐλευθερίαν.
33.1 Tomada Arímino, como se a guerra tivesse aberto largas portas sobre a terra e o mar inteiros, e como se, com os limites da província, se tivessem confundido as leis da cidade, não se pensaria que eram homens e mulheres que corriam espantados pela Itália, como em outras ocasiões, mas que as próprias cidades se levantavam e fugiam, passando umas através das outras; 33.2 e Roma, inundada como por torrentes pela fuga e pela mudança dos povos dos arredores, nem fácil de convencer por um magistrado, nem de conter por um discurso, por pouco não emborcou sozinha, em tamanha tempestade e tamanho balanço. Paixões contrárias e movimentos violentos dominavam todo lugar. 33.3 Os que estavam alegres não ficavam quietos: numa grande cidade, encontravam-se em muitos pontos com os que tinham medo e tristeza, e, confiantes no futuro, brigavam com eles. E o próprio Pompeu, apavorado, era atormentado por uns e outros, de todos os lados: uns lhe pediam contas por ter feito César crescer contra si mesmo e contra o Estado; outros o acusavam de ter deixado Lêntulo e os seus insultarem César, quando ele cedia e propunha um acordo razoável. 33.4 Favônio mandava que ele batesse com o pé no chão, porque uma vez, cheio de bravatas, dissera ao senado que não se ocupassem nem se preocupassem com os preparativos para a guerra: ele mesmo, quando a guerra viesse, bateria com o pé no chão e encheria a Itália de exércitos. 33.5 Contudo, ainda então Pompeu tinha mais tropas que César; mas ninguém deixou que ele seguisse o seu próprio juízo: com muitas notícias falsas e muitos terrores, como se a guerra já estivesse em cima e tudo dominasse, ele cedeu, arrastado pela corrente geral, decretou que havia estado de desordem e deixou a cidade, mandando que o senado o seguisse e que não ficasse ninguém dos que preferiam a pátria e a liberdade à tirania.
34.1 Οἱ μὲν οὖν ὕπατοι μηδὲ ἃ νόμος ἐστὶ πρὸ ἐξόδου θύσαντες ἔφυγον ἔφευγον δὲ καὶ τῶν βουλευτῶν οἱ πλεῖστοι, τρόπον τινὰ δι’ ἁρπαγῆς ἀπὸ τῶν ἰδίων ὅ τι τύχοιεν ὥσπερ ἀλλοτρίων λαμβάνοντες, εἰσὶ δὲ οἳ καὶ σφόδρα τὰ Καίσαρος ᾑρημένοι πρότερον ἐξέπεσον ὑπὸ θάμβους τότε τῶν λογισμῶν καὶ συμπαρηνέχθησαν οὐδὲν δεόμενοι τῷ ῥεύματι τῆς φορᾶς ἐκείνης. 34.2 οἰκτρότατον δὲ τὸ θέαμα τῆς πόλεως ἦν, ἐπιφερομένου τοσούτου χειμῶνος, ὥσπερ νεὼς ὑπὸ κυβερνητῶν ἀπαγορευόντων πρὸς τὸ συντυχὸν ἐκπεσεῖν κομιζομένης. ἀλλὰ καίπερ οὕτω τῆς μεταστάσεως οἰκτρᾶς οὔσης, τὴν μὲν φυγὴν οἱ ἄνθρωποι πατρίδα διὰ Πομπήϊον ἡγοῦντο, τὴν δὲ Ῥώμην ὡς Καίσαρος στρατόπεδον ἐξέλειπον· ὅπου καὶ Λαβιηνός, ἀνὴρ ἐν τοῖς μάλιστα φίλοις Καίσαρος καὶ πρεσβευτὴς γεγονὼς καὶ συνηγωνισμένος ἐν πᾶσι προθυμότατα τοῖς Κελτικοῖς πολέμοις, τότ’ ἐκεῖνον ἀποδρὰς ἀφίκετο πρὸς Πομπήϊον. 34.3 ἀλλὰ τούτῳ μὲν καὶ τὰ χρήματα καὶ τὰς ἀποσκευὰς ἀπέπεμψεν ὁ Καῖσαρ Δομετίῳ δὲ ἡγουμένῳ σπειρῶν τριάκοντα καὶ κατέχοντι Κορφίνιον ἐπελθὼν παρεστρατοπέδευσεν. ὁ δὲ ἀπογνοὺς τὰ καθ’ ἑαυτὸν ᾔτησε τὸν ἰατρὸν οἰκέτην ὄντα φάρμακον καὶ λαβὼν τὸ δοθὲν ἔπιεν ὡς τεθνηξόμενος. 34.4 μετ’ ὀλίγον δὲ ἀκούσας τὸν Καίσαρα θαυμαστῇ τινι φιλανθρωπίᾳ χρῆσθαι πρὸς τοὺς ἑαλωκότας, αὐτὸς αὑτὸν ἀπεθρήνει καὶ τὴν ὀξύτητα τοῦ βουλεύματος ᾐτιᾶτο. τοῦ δ’ ἰατροῦ θαρρύναντος αὐτόν, ὡς ὑπνωτικόν, οὐ θανάσιμον, πεπωκότα, περιχαρὴς ἀναστὰς ἀπῄει πρὸς Καίσαρα, καὶ λαβὼν δεξιὰν αὖθις διεξέπεσε πρὸς Πομπήϊον. ταῦτα εἰς τὴν Ῥώμην ἀπαγγελλόμενα τοὺς ἀνθρώπους ἡδίους ἐποίει, καί τινες φυγόντες ἀνέστρεψαν.
34.1 Os cônsules fugiram sem fazer sequer os sacrifícios que a lei manda fazer antes da partida; fugia também a maior parte dos senadores, levando dos seus bens o que lhes caía nas mãos, de certo modo às pressas, como se pilhassem bens alheios. Houve até quem, tendo antes tomado com ardor o partido de César, perdeu então o juízo de assombro e foi levado, sem nenhuma necessidade, pela corrente daquela fuga. 34.2 O espetáculo da cidade era dos mais lastimosos: com tamanha tempestade se abatendo sobre ela, era como um navio que os pilotos abandonam e que vai dar onde o acaso o lançar. Mas, por lastimosa que fosse a partida, os homens, por causa de Pompeu, achavam que o exílio era a pátria e abandonavam Roma como se fosse o acampamento de César. Foi então que até Labieno, homem dos mais amigos de César, que fora seu legado e tinha lutado com o maior empenho a seu lado em todas as guerras da Gália, fugiu dele e passou para Pompeu. 34.3 Mas a ele César mandou o dinheiro e as bagagens; e marchou contra Domício, que comandava trinta e ocupava Corfínio, e acampou junto dele. Domício, perdendo a esperança, pediu veneno ao seu médico, que era escravo, e bebeu o que lhe deu, para morrer. 34.4 Pouco depois, ouvindo que César tratava os prisioneiros com uma humanidade admirável, chorava por si mesmo e culpava a precipitação da sua decisão. Mas o médico o tranquilizou, dizendo que tinha bebido um sonífero, não um veneno mortal, e ele se levantou muito alegre e foi ter com César; recebeu dele o compromisso de paz e de novo escapou para junto de Pompeu. Essas notícias, chegando a Roma, deixaram as pessoas mais tranquilas, e alguns dos que tinham fugido voltaram.
35.1 Ὁ δὲ Καῖσαρ τὴν τε Τοῦ Δομετίου στρατιὰν παρέλαβε καὶ τοὺς ἄλλους, ὅσους ἐν ταῖς πόλεσι Πομπηΐῳ στρατολογουμένους ἔφθασε καταλαβών. πολὺς δὲ γεγονὼς ἤδη καὶ φοβερὸς ἐπ’ αὐτὸν ἤλαυνε Πομπήϊον. ὁ δὲ οὐκ ἐδέξατο τήν ἔφοδον, ἀλλ’ εἰς Βρεντέσιον φυγὼν τοὺς μὲν ὑπάτους πρότερον ἔστειλε μετὰ δυνάμεως εἰς Δυρράχιον, αὐτὸς δὲ ὀλίγον ὕστερον ἐπελθόντος Καίσαρος ἐξέπλευσεν, ὡς ἐν τοῖς περὶ ἐκείνου γραφησομένοις τὰ καθ’ ἕκαστον δηλωθήσεται. 35.2 Καίσαρι δὲ βουλομένῳ μὲν εὐθὺς διώκειν ἀπορία νεῶν ἦν εἰς δὲ τὴν Ῥώμην ἀνέστρεψε, γεγονὼς ἐν ἡμέραις ἑξήκοντα πάσης ἀναιμωτὶ τῆς Ἰταλίας κύριος.ἐπεὶ δὲ καὶ τὴν πόλιν εὗρε μᾶλλον ἢ προσεδόκα καθεστῶσαν καὶ τῶν ἀπὸ βουλῆς ἐν αὐτῇ συχνούς, τούτοις μὲν ἐπιεικῆ καὶ δημοτικὰ διελέχθη, παρακαλῶν αὐτοὺς καὶ πρὸς Πομπήϊον ἀποστέλλειν ἄνδρας ἐπὶ συμβάσεσι πρεπούσαις· ὑπήκουσε δ’ οὐδείς, εἴτε φοβούμενοι Πομπήϊον ἐγκαταλελειμμένον, εἴτε μὴ νομίζοντες οὕτω Καίσαρα φρονεῖν, ἀλλ’ εὐπρεπείᾳ λόγων χρῆσθαι. 35.3 τοῦ δὲ δημάρχου Μετέλλου κωλύοντος αὐτὸν ἐκ τῶν ἀποθέτων χρήματα λαμβάνειν καὶ νόμους τινὰς προφέροντος, οὐκ ἔφη τὸν αὐτὸν ὅπλων καὶ νόμων καιρὸν εἶναι· “σὺ δὲ εἰ τοῖς πραττομένοις δυσκολαίνεις, νῦν μὲν ἐκποδὼν ἄπιθι· παρρησίας γὰρ οὐ δεῖται πόλεμος ὅταν δὲ κατάθωμαι τὰ ὅπλα συμβάσεων γενομένων, τότε παριὼν δημαγωγήσεις, καὶ ταῦτα” ἔφη, “λέγω τῶν ἐμαυτοῦ δικαίων ὑφιέμενος ἐμὸς γὰρ εἰ καὶ σὺ καὶ πάντες ὅσους εἴληφα τῶν πρὸς ἐμὲ στασιασάντων.” 35.4 ταῦτα πρὸς τὸν Μέτελλον εἰπὼν ἐβάδιζε πρὸς τὰς θύρας τοῦ ταμιείου, μὴ φαινομένων δὲ τῶν κλειδῶν χαλκεῖς μεταπεμψάμενος ἐκκόπτειν ἐκέλευεν αὖθις δὲ ἐνισταμένου τοῦ Μετέλλου καὶ τινων ἐπαινούντων, διατεινάμενος ἠπείλησεν ἀποκτενεῖν αὐτόν, εἰ μὴ παύσαιτο παρενοχλῶν. “καὶ τοῦτο,” ἔφη, “μειράκιον, οὐκ ἀγνοεῖς ὅτι μοι δυσκολώτερον ἦν εἰπεῖν ἢ πρᾶξαι” οὗτος ὁ λόγος τότε καὶ Μέτελλον ἀπελθεῖν ἐποίησε καταδείσαντα καί τὰ ἄλλα ῥᾳδίως αὐτῷ καί ταχέως ὑπηρετεῖσθαι πρὸς τὸν πόλεμον.
35.1 César recebeu o exército de Domício e os outros soldados que surpreendeu nas cidades, recrutados para Pompeu. Já forte e temível, marchou contra o próprio Pompeu. Este não esperou o ataque, mas fugiu para Brundísio; primeiro mandou os cônsules com tropas para Dirráquio e, ele mesmo, pouco depois, quando César chegava, embarcou, como se dirá em detalhe no que vamos escrever sobre ele. 35.2 César queria persegui-lo logo, mas não tinha navios; voltou para Roma, tendo-se tornado em sessenta dias, sem derramar sangue, senhor de toda a Itália. Como encontrou a cidade mais tranquila do que esperava, e nela muitos senadores, falou-lhes com moderação e com afabilidade, pedindo-lhes que mandassem também a Pompeu homens com propostas de um acordo conveniente; mas ninguém atendeu, ou por medo de Pompeu, que tinham abandonado, ou porque não acreditavam que César pensasse assim, mas que só usava belas palavras. 35.3 Como o da plebe Metelo o impedia de tirar dinheiro das reservas do tesouro e alegava certas leis, César disse que não era o mesmo o tempo das armas e o das leis: “E tu, se não te agradam as coisas que se fazem, sai agora do caminho; a guerra não precisa de liberdade de palavra. Quando eu depuser as armas, feito o acordo, então virás aqui fazer os teus discursos ao povo. E digo isto”, acrescentou, “abrindo mão dos meus direitos: porque tu me pertences, tu e todos os que se levantaram contra mim e que eu prendi.” 35.4 Dito isso a Metelo, foi até as portas do tesouro; como não aparecessem as chaves, mandou chamar ferreiros e ordenou que as arrombassem. Como Metelo se opunha de novo e alguns o aplaudiam, César, levantando a voz, ameaçou matá-lo se não parasse de importuná-lo. “E isto, rapaz”, disse, “bem sabes que me foi mais difícil dizer do que fazer.” Essas palavras fizeram então Metelo ir embora, assustado, e o resto passou a ser fornecido a César para a guerra com facilidade e rapidez.
dracma substantivo feminino
moeda grega de prata
talento substantivo masculino
grande quantia de prata, equivalente a seis mil dracmas
tribuno substantivo masculino
tribuno da plebe: magistrado romano eleito para defender o povo, que podia vetar as decisões de outros
coorte substantivo feminino
unidade do exército romano, a décima parte de uma legião
14 de 18 · índice